Musée des Beaux Arts

Tony Judt'un dayanışma ve diğerkâmlık manifestosu

2012-01-25T14:35:00.002+02:00

“Bugün yaşadığımız hayatta son derece yanlış giden bir şey var...”

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bildiğimiz haliyle Avrupa ve Amerika’yı şekillendiren sosyal demokrasi, refah devletleri ve sosyal güvenlik sistemleri bugün yepyeni rakipler ve düşmanlarla karşı karşıya. Geçen yüzyılın en büyük Avrupa tarihi uzmanlarından, Cambridge ve Oxford üniversitelerinde dersler vermiş olan Tony Judt, ölmeden önce yazdığı son kitabı Kötülük Kol Gezerken’de bu tehlikeye işaret ediyor ve geleceği kurmanın yolunun geçmişe bakmakta, dayanışma, diğerkâmlık ve paylaşım üzerine kurulu bir toplum idealine geri dönmekte olduğunu söylüyor. 1950’lerden itibaren dünyaya yön veren sosyal politikaların savunulması gerektiğini, eski refah sistemlerinin çöküşüne karşı çıkmak için bu tarihi anlamanın şart olduğunu gösteren Judt, bir yandan da kapsamlı bir sosyal demokrasi eleştirisi sunuyor, Yeni Sol hareketleri de bu eleştirisinin odağına yerleştiriyor. Sağ ideolojilerin ekonomik ve siyasi programlarını benimsemekle suçladığı Batı soluna çıkış yolunu göstermeyi de ihmal etmiyor: Yönetici sınıfların çıkarlarını savunmak yerine bir kez daha sayıları gittikçe artan yoksulları refaha kavuşturacak iktisadi ve toplumsal programların oluşturulmasına katkıda bulunmak.

“Bu kitabı Atlas Okyanusu’nun iki yanındaki genç insanlar için yazdım” diyor Judt. Günümüzdeki Occupy hareketleri ve finansal krizle daha da anlamlı ve önemli bir boyut kazanan Kötülük Kol Gezerken, gençlere uğrunda mücadele verilecek paylaşımcı değerleri hatırlatıyor. İngiltere’nin önde gelen sosyalist tarihçilerinden birinden, dünyanın geleceğini şekillendirecek gençlere sol ve sorumluluk üzerine heyecan verici ve dokunaklı bir manifesto.

“Seçkin ve ölmekte olan bir tarihçiden Batı’nın çok geç olmadan kolektif bir görev ve adalet duygusunu yeniden kazanma ihtiyacı üzerine yürekten gelen bir çığlık”

- Los Angeles Times

“Ölmekte olan bir adamın ölmekte olan bir fikri, devletin onların özgürlüklerini tehlikeye atmadan yurttaşlarının yaşantılarında önemli bir rol oynayabileceğini anlattığı, ince ve içe işleyen bir yapıt”

- New York Times

Yazar: Tony Judt
Çeviren: Dilek Şendil
Editör: Kaya Genç
Sayfa: 148
YKY'de 1. Baskı: Ocak 2012

Yapı Kredi Yayınları'nın Ocak 2012 tarihli basın bülteni. Kötülük Kol Gezerken'den tadımlık bir bölüm okumak için buraya tıklayabilirsiniz.

Gizli müttefikler

2012-01-25T13:01:00.001+02:00

Ben hizmetçilerle büyümedim ama hizmetçilerle büyüyen akrabalarla büyüdüm. Sıklıkla gittiğim bir evin sahiplerinin iki şoförü, bir aşçısı, üç temizlikçisi vardı; daha büyük evler, daha zengin ev sahipleri, daha geniş hizmetçi kadroları gördüm. Hizmetçiler arasındaki iş bölümünü, işlerin nasıl düzenlenip, bitirildiğini ve bir hizmetçinin işvereninin karşısında nasıl durduğunu böyle böyle, onları seyrederek, onlarla konuşarak, onlar tarafından hizmet edilerek öğrendim.

Hizmetçiler önemlidir. O kadar önemlidir ki hizmetçiler, hizmetçileri anlamadan hiçbir şeyi anlamak mümkün değildir. Hizmetçilerinin çeşitliliği, uzun tarihi ve itaatkârlığıyla bilinen İngilizlerin bu konuda yazdıkları kitapları düşünelim. İngiliz romanının hem en eğlenceli (Pamela) hem en korkunç (Yürek Burgusu) hem de en trajik örneklerinden bazıları (Uğultulu Tepeler) mürebbiyelerin, uşakların, temizlikçilerin, hizmetçi kadınların bakış açılarıyla anlatılmıştır. Son yirmi beş yılda bu roman türünde yazılmış iki önemli kitap, Kazuo İşiguro’nun Günden Kalanlar’ı ve Aravind Adiga’nın Beyaz Kaplan’ıydı. Onlar hakkında düşünürken hizmetçiler üzerine bir yazı yazmayı hayal ettim; iki yazar, yirmi yıl arayla bana çok benzer görünen bir konuyu ele alıyor ve bunu yaparken iki ayrı ses çıkarıyorlardı. Bu sesleri dinlerken çocukluğumda duyduğum hizmetçi seslerininin mucizevi birbiçimde geri döndüğünü, bana bir şeyler anlattıklarını işittim.

İkisinin de Booker Ödülü almış olması ilginçti tabii. İkisini de İngiltere’de doğmamış yazarlar İngilizce yazmışlardı. İkisinin anlatıcısı da hizmetçiydi; ilki bizim kâhyalık dediğimiz işi yapıyor, evin baş uşağı veya isterseniz hizmetkârların efendisi diyelim ona. İkinci karakterimiz Hintli şoför ise İngiltere’de yıllar içinde oluşturulmuş hizmetçilik ‘kurum’larıyla bir İngiliz kâhyanın yapmaması sağlanan her türlü işe yetişmek zorunda. Şoförlük dışında ayak masajı da yapıyor, temizlik de, bir yandan getir götür işlerine koşarken diğer yandan efendilerinin işlediği suçları üstleniyor, ayrıca sofraya yemek getiriyor, canı sıkılan ev sahiplerini eğlendirmek için İngilizce konuşuyor: hadi biz şuna kısaca, köle diyelim.

Böyle diyerek hizmetçilik ve kölelik arasındaki ince ayrıma geliyoruz. Hizmetçilere köle gibi davranıldığı, hayatlarının kaydırıldığı, varlıklı efendileri tarafından son nefeslerine dek takip edildikleri romanlar okumuş olsak da (mesela gotik bir roman olan Caleb Williams’ın konusu budur) hizmetçiliği çoğunlukla maaşlı bir iş olarak anlarız. Çalışmayana, çalışmayı istemeyene, çalışamayana kapı gösterilir ve giden hizmetçinin yeri birkaç gün içinde doldurulur, kimse yeri doldurulamaz değildir ne de olsa. İşverenlerin çalışanları hakkında yazdıklarıve bugünkü ‘referans’ mektuplarının kökeni olarak düşünebileceğimiz mektuplara, İngilizler ‘karakter’ diyordu, bir hizmetçinin ‘karakter’i onun hakkında işvereninin sahip olduğu ve yazıya döktüğü görüştü ve onun ‘karakter’ini tanımak isteyen yeni bir işverenin tek yapması gereken şey de o ‘karakter’de yazılanlara göz gezdirmekti. İşverenlerin hizmetçilerinin hayatlarını sonsuza dek mahvetmek için onlara kötü bir ‘karakter’ yazmaları yeterliydi. Yalnızca bu bile onların arasındaki önemli bir farkı gösterir: etimolojik kökeni ‘esclave’ olan köle, bir ötekinin malı olan kişi anlamına gelirken kökeni ‘servir’ olan hizmetçiyi tanımlayan şey bir öznitelikten çok bir eylemdir. Hizmetçi bekler, ilgilenir, hizmet eder; köleye sahip olunur. Yine de bu o kadar da rahatlıkla yapılabilecek bir ayrım değildir. Bir hizmetçinin hizmet ettiği süre boyunca, bir anlamda hizmet ettiği kişinin malı haline geldiğini ve öte yandan bir efendinin malı olan kölenin de, efendisiyle ilgilenmek, ona hizmet etmek zorunda olduğunu düşündüğümüzde, bu ayrım bize hiç de ikna edici görünmez. O zaman şimdi, efendisine kölece bir sadakatle bağlı olduğunu düşündüğüm James Stevens’a bakalım: Darlington malikânesinin uzun koridorlarında, geniş merdivenlerinde, boş odalarında, kilerinin karanlığında ve bahçelerinin yeşilliğinde konuştuğunu duyabildiğimiz o sese.

Stevens’ın sesi tekrarlar üzerine kuruludur, kendi kendimizi bir fikre, bir hakikate, bir yalana inandırmaya çalıştığımızda yaptığımız gibi, aklındaki düşünceyi farklı biçimlerde yeniden düşünmeyi sever Stevens. Onu buna sürükleyen şey, işvereni Lord Darlington’a olan sadakatidir. Darlington’ın Birinci Dünya Savaşı’nın ardından önce Almanya’ya, sonra da Hitler ve Ulusalcı Sosyalistlere sempatiyle bakışını anlamayı ve anlatmayı ister. İster çünkü efendisi Nazilere hak verdiyse bunun mutlaka mantıklı bir açıklaması olmalıdır. Hizmetçi bir taşıyıcıdır öncelikle, bir anlatıcı, efendisinin sesi; meşru kılar, temize çıkarır, mantıklı hale getirir. Yine de, ustaca kullandığı söz sanatlarına karşın Stevens’ın yanıldığını hemen görebiliriz. Efendisi Darlington gibi İngiliz soylularının Almanlara yönelik sempatisi, “onları da anlayalım” diyen güya diğerkâm ideolojisi, onların Romantikçilikle hiçbir ilgisi olmayanulusalcı romantizmi, kesinlikle masum ve duygusal değildi, bütünüyle kurgulanmış ve politikti. Darlington’ların malikânesini ziyaret eden İngiliz milletvekilleri, bürokratlar ve Avrupalı siyasetçiler de bunun gayet farkındaydı. Soylu sınıfın bir temsilcisinin Nazizme olan sempatisi, tekil bir olay değildi, İngiliz soyluları arasında yaygın bir tavırdı ama neyse ki soylu sınıfları sivil siyasetten ayırmanın incelikli yollarını icat etmiş olan İngiliz siyasi hayatında Ulusalcı Sosyalistler’e yönelik hayranlık, olduğundan daha geniş bir kabul görmüyordu.

Yine de bir hizmetçi için oldukça kabul edilebilir ve önemli bir fikirdi bu. Bu yüzden de Lord Darlington evdeki Yahudi hizmetçileri işten atmaya karar verdiğinde Stevens onun bir dediğini iki etmez, kararı ilgili kişilere tebliğ etmekle yetinir. Hizmetçinin işi kendisine iletilen kararın niteliğini sorgulamak değildir ne de olsa; kararı verecek olanlar, hizmetçilerin sahip olmadığı ayrıcalıklı bir bilgi alanına hâkimdirler. Stevens bu alanın niteliğinden haberdar olmasa da hizmetçiler ile efendileri arasındaki ayrım ortadan kalktığında yalnız karar alma mekanizmalarının zarar görmeyeceğini, İngiliz toplumunun işleyişinin de sekteye uğrayacağını çok iyi bilir. Stevens böyle davranarak hizmetçi toplumun niteliğini doğru anladığını göstermiş olur. Bunu gösterme biçimlerinden en önemlisi Stevens’ın İngilizceye olan hâkimiyeti, onun kurallarına yönelik sadakatidir. Biraz sıkıcı, ruhsuz bir düzyazısı vardır, bir şeyi tarif ederken veya incelemeye tabi tutarkenki sesi Tolstoy’a, Larkin’e, Nabokov’a benzemez, bir kâhyaya benzer. Öncelikle dilin sözdizimsel özelliklerine büyük bir sadakatle bağlıdır. Cümlelerin söylediği şeyden çok onların iyi düzenlenmiş, doğru dizilmiş, hatasız olmalarına dikkat eder. Anlatımı ayrıntılı ve kesindir ve neredeyse hiçbir zaman bir tutku içermez. Her şeyi bağlantıları, bütünlüğü ve bağlamı içinde görür, gerçekten önemli tek şey olan duygular dışında.

Sonuçta asıl soru her zaman şudur: hizmetçiler nasıl konuşurlar? Hizmetçilerin sesi nasıl çıkar? Hizmetçi olmayan birinin hizmetçilerin sesiyle konuşmaya hakkı var mıdır? Stevens’ın kütüphaneden ödünç aldığı kitaplarla düzenli olarak kusursuzlaştırmaya gayret ettiğini söylediği İngilizcesinden sonra, Beyaz Kaplan’ın kahramanı Balram Halwai’nin sesini duyduğumuzda hafifçe irkiliriz. İrkiliriz çünkü bu, kendini sahibinin sesi kılmış bir hizmetçinin sesi değildir. İrkiliriz çünkü bu, sahibine sadakatini anlatmak yerine onun gırtlağını nasıl kestiğini anlatan bir katilin sesidir. İrkiliriz çünkü Halwai, Hindistan’ın en yoksul eyaletlerinden biri olan Bihar’da doğmuştur ve “karanlık” olarak adlandırdığı, Hindistan’da sefaletin en yoğun olduğu bu bölge bize çok tekinsiz gelir. Halwai anlatısının en başında bize İngilizce konuşamadığını söyler ve bu durum elbette bize bir paradoks sunar. İngilizce konuşamadığını söyleyen bir şoförün İngilizce anlattığı bir hayata neden inanalım? Bir temsil ve inandırıcılık sorunu olarak başlayan İngilizce meselesi, daha sonra bir sahtelik ve postmodernite problemine bağlanır. Sonuçta kahramanımızın işvereni Bay Ashok, Hindistan’ın müteşebbisler şehri Gurgaon’daki yaşantısında her şeyi İngilizler gibi yapmaya çalışan bir tiptir. Burada kurulmuş olan düzende ayrıcalıklı bir yere sahiptir ve onun gözü karanlık şehirlerde yaşayan Halwai gibileri hiç görmez. Honda marka arabasının üstüne titrer, akşamları karnı acıktığında Pizza Hut’ı arar, ismini İngiliz kraliyet ailesinden ödünç alan Buckingham Towers adlı bir binada yaşar, sürekli olarak Sting dinlemekten hoşlanır. Ve bu Batılılaşmış, girişimci, liberal adamın hizmetçisi de aniden dile gelen bir kedi gibi mucizevi biçimde İngilizce konuşmaya başladığında, bu olay bize her şeyin sahte olduğu bu topraklarda gayet sahici görünür.

Stevens’ınkinden çok farklı, kısa cümlelerle ilerleyen, ahenkli olmayan, tekrarlardan hoşlanmayan, geleneği hatırlatmayan, hızlı ve enerjik, manik ve genç bir sestir bu ve bu seste âşık olunan ama âşık olduğu fark edilmeyen kadınlar, görmezden gelinen ilişkiler yoktur; yalnızca para kazanmak ve yırtmak isteyen bir adamın çaresizliği vardır. Bu çaresizlik, Hindistan’da birbirine zıt gibi görünen ama birbirini besleyen iki siyasi duruşun çaresizliğidir de aslında. Bunlardan biri, kendi ailenizden olmayan kimseye güvenmeyin, feodal alışkanlıklardan vazgeçmeyin, geleneklere sarılın der. Öteki, Hindistan’ın ‘yabancıların’ bir araya gelip birlikte iş yapacakları bir piyasa toplumu olmasını, girişimciliğin ve kapitalizmin yeni cenneti olmasını talep eder. Bu iki görüş arasında Beyaz Kaplan’ın tuhaf bir konumu olduğunu en baştan anlarız. Bize serbest teşebbüsün Hindistan’da gerçekten de işleyen bir model olduğunu hissettirir roman ama bunu yaparken şüpheci muhafazakârların haklı olduklarını, liberalizmin yarattığı Vahşi Batı’nın Hindistan toplumunun temellerini ortadan kaldırmakta olduğunu, hain evlatlara ve cinayetlere yol açtığını da gösterir.

Buradan bakınca Adiga ile İşiguro’nun bakış açılarındaki benzerlik ağır ağır ortaya çıkmaya başlar ve iki romanın da hizmet toplumlarının bu biçimde devam edemeyeceğini ima ettiklerini anlarız. Efendilerimize koşulsuz sadakatimizi sorgulayan bir gelenek olmasaydı, İngiltere’deki hizmet toplumu pekâlâ Nazizme yol açabilirdi, der İşiguro. Adiga ise meseleyi başka bir kıtaya götürür ve hizmet etmenin Hindistan gibi bir toplumda ne kadar özgürleştirici bir rol oynayabileceğini gösterir, ancak bunu yaparken sadakatimizi sunacağımız patronlarımızı seçmemize izin veren bir toplumda pekâlâ sadakatlerimizi düzenli biçimde değiştirebileceğimizi, sonuna kadar kendi çıkarımızın peşinde koşabileceğimizi, gerekirse cinayet işleyebileceğimizi, işin içinden sıyrılabileceğimizi ve kurduğumuz bir araba şirketiyle yeni efendilere hizmet ederek sistemin mantığı çerçevesinde doğru davranmış da olabileceğimizi söyler. Halwai hizmet ederek ailesinden, onu evlendirmek isteyen akrabalarından, yoksulluktan, dinden, feodal ve sefil bir hayatın tüm sıkıntısından kurtulur ama hizmet ettiği ve arabasını sürerken dikiz aynasından sık sık gözlerinin içine baktığı efendisinin hizmet edilmeye değer biri olduğunu, sadakatini hak ettiğini, uğrunda ölünecek değerleri benimsediğini hiçbir zaman düşünmez. Bu yüzden de Stevens’ın mutlak sadakati kadar Halwai’nin sahte sadakati de sadakat kavramını tartışmaya açar ve onun şimdiki halini geçersiz kılar. İngilizlerin keskin ve başarıya ulaşmış toplumsal hiyerarşisi ile eski sömürgeleri Hindistan’ın görünürdeki karmaşası, yan yana geldiklerinde, hizmetçilerinin sesleri aracılığıyla, birbirini yaratan, besleyen ve çözümsüz kılan şeylerin ifşa edilmesini sağlar. Hizmetçi, sahibinin sesini çıkarırken, onun zayıflığının, yok olmaya mahkûm, hüzünlü faniliğinin sesini çıkarmış olur aslında. Sadık Stevens’ın sesi, böylece kulağa hain Halwai’ninki kadar anlamsız ve boş gelir.

Bugün, çocukluğumda yanlarında zaman geçirmeyi sevdiğim hizmetçilerin seslerini hatırlamaya çalıştığımda duyduğum fısıltı da buna benziyor. Hayatına devam etmek için inanmak zorunda olduğun ama inanmadığını da çok iyi bildiğin bir fikri tekrarlamak, onu savunmak, onun sesi olmak. Kısık sesler ve fısıltılar, işverenlerin yokluğunda kurulmuş cümleler; ailenin babası, annesi, çocukları ve misafirleri karşısında farklı tonlarda çıkan sesler. O sesleri nasıl ayarladıklarını ve sesleri doğru ayarlamak için sarf ettikleri çabayı hatırlıyorum; ev boşken mırıldandıkları şarkıları ve mutfakta veya arabada bir sorun olduğunda yüzlerini ele geçiren endişe işaretlerini hatırlıyorum; telefonla uzak bir şehirdeki akrabalarını aradıklarında bana çok saf gelen seslerinin aslında geri döndürülemeyecek biçimde efendilerininkine benzediğini hatırlıyorum. Gerçekte bir şeylere hizmet edenlerin onlar değil, başkalarının sözcükleriyle konuşan ve aslında hiçbir özgürlüğü olmayan işverenleri olduğunu düşünürdüm. Gerçekte özgür olanlar, özgün ve ilginç olanlar hizmetçilermiş gibi gelirdi bana. Hâlâ da öyle geliyor. Yazarlar hizmetçiler hakkında yazmayı severler, çünkü kendilerini hizmetçilerin gizli müttefikleri olarak görürler.

Sabit Fikir dergisinin Ocak 2012 tarihli sayısında yayımlanan yazı.

Speak Turkish? It's elementary, my dear Watson

2012-01-25T09:28:00.003+02:00

MEŞHUR DEDEKTİF, EVEREST’İN DÜNYA KLASİKLERİNDE

Edebiyat tarihinin kuşkusuz en meşhur dedektiflerinden Sherlock Holmes, yakında Everest Yayınları’nın dünya klasikleri dizisi kapsamında, eşsiz bir edisyonla Türkçe okurlarıyla buluşacak. Son zamanlarda çok ses getiren film uyarlamalarının da uzman danışmanı olan Leslie S. Klinger’ın editörlüğünde hazırlanan Sherlock Holmes, dedektifin tüm maceralarını kapsayan üç ciltten oluşuyor. İçerdiği açıklamalı dipnotlar ve yüzden fazla çizimle bu dolu dolu edisyon, Strand dergisinde yayımlanan özgün metinleri temel aldığından farklı baskılardaki karışıklıkları da ortadan kaldırıyor.

Everest, ilk cildi Bahar 2012’de, Kaya Genç ve Berrak Göçer’in çevirisiyle yayımlanacak olan külliyatla, dünya klasiklerinde imza attığı ilklere bir yenisi eklemiş oluyor. Yayınevi daha önce Karel Çapek, Flann O’Brien ve Konstantin Vaginov gibi yazarları Türkiye’de ilk defa yayımlamış; Andrey Belıy, Hans Fallada ve Stefan Zweig gibi isimlerin ise Türkçeye ilk defa çevrilen farklı eserlerini basmıştı. Everest ayrıca Anton Çehov külliyatı gibi tekrar basımlarda da eserlerin çevirmenleriyle ortak çalışarak yeni ve kusursuz edisyonlar hazırlıyor; Gargantua, Oblomov ve Muhteşem Gatsby gibi, halihazırda Türkçeleştirilmiş olan eserlerin yeni, yetkin çevirileriyle okurlara dünya klasiklerinde önemli alternatifler sunuyor. Everest bu kapsamda Ahmet Arpad, Esin Gören, Sabri Gürses, Gülden Hatipoğlu, Püren Özgören, Mehmet Özgül, Birsel Uzma ve Kayhan Yükseler gibi rüştünü ispatlamış çevirmenlerle çalışıyor.

Leslie S. Klinger

2012’de Fitzgerald külliyatı Buruktur Gece’yle devam ederken Fallada’dan Ayyaş okurlarla buluşacak. Everest Klasikler, listesine Sir Arthur Conan Doyle’ın yanı sıra Erich Maria Remarque, Mihail Bulgakov ve Siegfried Lenz gibi isimler de ekleyecek.

Everest Yayınları'nın Ocak 2012 tarihli basın bülteni.

Orhan Pamuk's Unlikely New Role

2012-01-25T09:02:00.000+02:00

In less than a fortnight, Orhan Pamuk, Turkey’s Nobel Laureate in literature, made headlines in Turkish newspapers not once, but twice. It would have been an ordinary thing a few years ago when Pamuk, commonly perceived as one of Turkey’s major political dissidents, would make news with his comments on the killings of Armenians in 1915 or the Turkish state’s heavy handed treatment of its Kurdish minority. But this time newspapers seem to have discovered a new aspect of Turkey’s most famous writer: his private life.

When Pamuk, who has a daughter from his first marriage that ended a decade ago, started dating Indian novelist Kiran Desai in 2010, photographs of the couple walking on a Goa beach in India were published by a mainstream newspaper edited by one of Pamuk’s old political enemies. Pamuk and Desai were quickly named as a power couple, one journalist calling them Mr. Nobel and Miss Booker. But after two books (Museum of Innocence and The Naive and the Sentimental Novelist, both containing Pamuk’s words of gratitude to Desai for helping him with the final English texts) and numerous interviews accompanying the Turkish edition of Desai’s Booker prize-winning Inheritance of Loss (all of them focusing on details of their relationship rather than Desai’s novel), Turkish media seemed to have lost interest.

On January 10, 2012, The New Yorker website included this piece in its selection of interesting articles.

That was until this December, when a young Turkish artist was photographed alongside Pamuk in New York’s Columbus Circle mall. The following week, newspapers were covered with pictures of her paintings and a full page interview in the daily Sabah, whose American version first published the photographs, had the very Flaubertian headline: “I am Füsun from Museum of Innocence!” This was a reference to Pamuk’s latest novel where the protagonist, engaged to be married, begins an affair with a younger girl, who journalists were now eager to identify as having been inspired by Pamuk’s new girlfriend. Among readers of the interview were Pamuk’s loyal fans who hoped to learn bits of information about his new novel which will reportedly be published in Turkish this year. It tells the story of a street vendor who sells “boza,” a traditional Turkish beverage, and there was speculation as to whether the cover of the book would be produced by Pamuk’s new girlfriend, who has painted portraits of boza sellers in the past.

The latest piece of news, the most surprising to date, was published on the last day of the year. It alleged that Pamuk had an “illegitimate son” from a German professor specializing in Turkish literature. Pamuk is claimed to have never seen his son, who is now five years old. These dramatic claims were made by “an old girlfriend of Pamuk,” whose name was carefully left out of the piece.

Turkish newspapers made life very difficult for Pamuk in 2005 when he was turned into a hate figure by the ultra-nationalist Ergenekon gang which is claimed to include, alongside retired generals, solicitors, and politicians, a number of journalists who orchestrated campaigns against Turkey’s dissident figures, labeling them as traitors and enemies of the country. During 1990s right-wing newspapers were notorious for their portrayal of Kurdish and socialist intellectuals: many artists, like the singer Ahmet Kaya, were forced to leave the country after editors made a habit of picking on them. Last year a Kurdish MP was forced to resign after photographs showing him with a girlfriend were published in the papers.

With their newfound “private” methods, editors seem to have inflicted a deep wound as they turned the famously reserved Orhan Pamuk, whose political views continue to disturb the ultra nationalists, into a playboy figure in just a few weeks. It looks like an attempt by editors to exact revenge by hitting him below the belt. For Pamuk’s loyal readers, all this surely reads like one of Pamuk’s own novels which always feature him as a character, but the serious point to be made here is that Turkish media’s attempts to trivialize dissidents by focusing on their private lives has a touch of the News of the World scandal about it, and this new tactic will probably be a new cause of concern for Turkey’s dissidents this year.

This article was published on The Millions website on January 9, 2012.

Yahudiliğin karikatürleri

2012-01-12T15:35:00.002+02:00

2005 yılında Amsterdam’ın Yahudi mahallesi Sarphatistraat’da yaşıyordum. Burada Hollandsche Schouwburg adında bir Soykırım Müzesi vardır; Naziler gelene kadar şehrin yegane Yahudi tiyatrosu olan binayı, 1940‘larda onları kamplara göndermeden önce şehrin Yahudilerini bir araya getirmek amacıyla kullanmışlar. Haftada iki defa buranın önünden geçip üniversitenin bir amfisinde Amerikan Yahudi edebiyatı dersine giderdim. Sonra garip bir şey oldu, yıllar önce hayata veda etmiş Bernard Malamud ve birkaç başka Yahudi yazarı inceledikten sonra, nihayet mutlulukla Arthur Miller’ın kitaplarını okuduğumuz bir hafta Miller kalp krizi geçirdi ve öldü. İnsan günler boyunca ondan bahsetmek üzere kitabını okuduğu bir yazarın ölüm haberini alınca, yanlış bir şey mi yaptım, benim yüzümden mi öldü acaba, diye düşünüyor. Sonra, aradan daha dört beş hafta geçmeden, öykülerini ve romanlarını o günlerde tartıştığımız Saul Bellow’un öldüğünü yazdı gazeteler. En güzel romanları Herzog’dan, Augie March’tan aynı “nesnellik”le bahsedebilecek miydik şimdi? Bir buçuk ayda yaşananlara bakan bir öğrenci hâlâ hayatta olan Salinger’ın ve Philip Roth’un başına bir şey gelmesin diye dersi iptal etmeyi teklif etmişti.

Yahudi edebiyatı deyince aklıma gelen acılı kahkahayı çok iyi yansıtan bir durumdu bu. Aynı edebiyatın İngiltere’deki haline, Britanya Yahudi edebiyatı dedikleri şeye bakınca daha az etkileyici bir manzara çıkıyor insanın karşısına ama yine de o acılı kahkahayı duymak hâlâ mümkün. Howard Jacobson’ın iki sene önce Booker ödülü kazanan The Finkler Question’ı (Finkler Sorunu) Britanya Yahudi edebiyatının belki de günümüzdeki en ünlü romancısının son kitabıydı. Jacobson gençlik yıllarında edebiyat eğitimini, Cambridge’de ders veren ve savaştan sonra bu üniversite şehrinden hiç ayrılmadığı söylenen büyük İngiliz edebiyatçısı F. R. Leavis’ten almış. Leavis’in İngilizce cümlenin sözdizimine, ahengine ve müziğine olan ilgisi ünlüdür: Jacobson da onun iyi bir öğrencisi, iyi bir ‘Leavisçi’ olarak İngilizceyi zarafetle kullanan bir yazar. Kitap Julian Treslove adında eski bir radyo programcısının bir akşam Londra’nın merkezinde, BBC binası yakınlarında evine doğru yürürken saldırıya uğramasıyla açılıyor. Treslove’un gırtlağını sıkan hırsız, ona tam olarak anlamadığı bir soru soruyor. Daha sonra ne söylemiş olabileceği hakkında düşününce, sorulan sorunun “Yahudi misin sen?” olduğunu anlıyor.

Treslove o güne dek Yahudilerle ilgili ne düşündüğünü net olarak bilmiyor. Yahudi arkadaşları, “Sende hiç Yahudi tipi yok” diyerek onu “rahatlatmaya” çalışsalar da bir türlü ikna olmuyor. 90 yaşındaki arkadaşı Libor ve eskiden Oxford’da felsefe dersleri veren Sam Finkler’la Yahudilik meselesi üzerine konuşmaya karar veriyor. Önce çekiniyor bu dinden, onunla ilişkilendirilmekten öfke duyuyor ama sonra hayatı boyunca aradığı şeyin tam da Yahudilik gibi aidiyet hissi kuvvetli bir din olduğunu düşünmeye başlıyor, sinagoga gidiyor, Yahudi bir kadınla birlikte oluyor, bir noktada artık soranlara “Ben Yahudiyim” diyecek hale geliyor. Durumu bir matematik problemi gibi düşünürsek, Treslove Y noktasına doğru hızla giderken arkadaşı Finkler tam aksi istikamete ilerleyen bir arabanın içinde yer alıyor: orta bir noktada buluşmaları mümkün değil. Çünkü Finkler hayatını Yahudi olmaktan utanmak üzerine kurmuş bir adam. Utanan Yahudiler diye bir örgüte katılıyor ve Jacobson, onları Filistin Kurtuluş Örgütü sempatizanı olmaya itecek derecede Yahudilik karşıtı olan Yahudilerin yaşantılarında bir “komik roman”ın malzemesini buluyor.

The Finkler Question’daki sorun da biraz buradan kaynaklanıyor. Birisi saymış olsa kitapta Yahudi sözcüğünün kaç defa geçtiğini öğrenmek ilginç olurdu; ama bu kadar tekrara rağmen Yahudilik hakkında farklı karikatürlerin bir toplamı olmaktan öteye gidemiyor. Libor karakterini okurken gözümüzün önünde Doğu Avrupalı, duygusal bir Yahudi canlanırken, Finkler’ın inancı Yahudiliğin liberal kanadına daha uygun düşüyor. Treslove ise izin verilse ortodoks bir Yahudi olmayı isteyecek kadar hevesli. Güzelce resmedilmiş pek çok duyarlı sahne barındırsa da, karakterlerin Yahudiliğin farklı çehrelerinin temsilcileri gibi durması The Finkler Question’a bir karikatürün derinlikten yoksun tek boyutluluğunu vermiş.

Finkler ve arkadaşlarının Yahudilikle imtihanını okurken, biraz da bu yüzden, yıllar önce birkaç hafta arayla ölen Bellow ve Miller’ı hatırlamadan edemedim. Kalbini dinlemek için yerde yatan adamın üzerine eğilen bir doktorun kulağına bütün bir tarihi ve hayatı fısıldayan Bellow’un bakış açısı ne kadar evrenselse, Jacobson’ın Yahudiliğe Britanya’nın dar perspektifinden bakışı bu romanın ve karakterlerin dünyasını bir o kadar yerel kılmış.

12 Ocak 2012 tarihli Milliyet Kitap'ta yayımlanan yazı.

Time for Turkey to question its militarist culture

2012-01-09T23:36:00.000+02:00

The news came as a shock for many: a Turkish general, arrested. But for some, this week's detention of İlker Başbuğ, Turkey's former chief of staff, was a cause for celebration. It seemed to many of us as if Turkey had finally started to get to grips with its militarist culture. After all, Başbuğ is accused of being part of a failed coup against a democratically elected government. So the message sent to Turkey's military establishment was clear: do not mess with Turkish people's political choices.

Only a decade ago nobody would believe the sight of a Turkish general being tried in a civil court. In fact, the mere idea would be seen as an absurdity. For it was usually the other way around. People were used to Turkey's general staff calling the shots by issuing almost daily statements on political matters, threatening Turkey's dissidents and forcing politicians they found irritating out of office. The military apparatus was a cause of grave fear for politicians who dared not say things that might anger generals. And they had ample cause to worry: the generals once executed a prime minister, after all.

But the times are changing for Turkey's once mighty and omnipotent commanders. When Başbuğ was detained for his alleged involvement in the coup attempt, it was difficult to separate his case from that of Kenan Evren, who is seen by Turkish socialists and conservatives alike as a man whose character is no better than Augusto Pinochet. If a civil court can successfully try and investigate a recent chief of staff (Başbuğ served from 2008 until his retirement in 2010) why not get to the bottom of things and set up a trial for the mastermind of the US-supported coup of 1980? Evren's military rule lasted for a horrifying three years, during which time more than half a million people were detained, thousands ruthlessly tortured, others striped of citizenship and as many as 50 executed, including a 16-year-old. In fact, Evren and his generals merely continued a long-established tradition in Turkish military. They thought this was an act to save the state from the irresponsibility of civilians who should never be trusted because of their unruly behaviour.

Now it is time for the generals to get their house in order. Last week an indictment accused the 94-year-old Evren with abuses that amounted to crimes against humanity. Therefore the retirement he enjoys in Turkey's coastal town of Marmaris may come to a disturbing end if the indictment against him is accepted by the courts this year. Should the trial be opened and he is found guilty, Evren faces life imprisonment without parole. Once symbols of military might and unlimited privileges, two retired generals of the Turkish army now represent the greatest shift of political power in this country's history. With last year's referendum, constitutional articles that protected them from persecution were removed and finally it is time for the victims of the 1980 coup to see their torturers being tried.

Both commanders had strong political ideas. A Turkish newspaper characterised Başbuğ as an "informed", "hawkish", "cool" soldier, one of the most intellectual generals within the military. Evren was a very different figure, often seen as the anti-intellectual dictator who could not stand any form of opposition. Both men felt uneasy with forms of political dissent and attempts to question their authority were decisively trampled.

"This is the biggest punishment imaginable for me," Başbuğ said during the court hearings that led to his detention. Without a doubt he has a right to be considered innocent until proven guilty, but the mere sight of a general being tried in a civil court is among the biggest triumphs imaginable for Turkey's democracy. Gone are the days when people kept their political views to themselves in fear of court cases by the general staff.

Nevertheless, however admirable the investigation of past military crimes proves to be, we should also have a careful look at the current generals who seem to enjoy privileges similar to those of their predecessors. It was only last week when two F16 jets killed 35 civilians that they thought were terrorists trying to cross Iraq's border with Turkey. There were calls for a national day of mourning, which were silently ignored. Judging from what happened in the meantime, Prime Minister Recep Tayyip Erdogan and his generals did a regrettable job of handling the case. So we should expect the cases of Başbuğ and Evren to be messages of warning to those who are currently in command of Turkey's military apparatus: in this country nobody is immune to justice and for the mistakes you have made; you will need to answer to Turkish people.

This article was published on The Guardian website on January 9, 2012.

Turkish crackdown on Kurdish journalists

2011-12-22T15:40:00.000+02:00

In the latest wave of arrests of those the state claims are linked to the separatist group Kurdistan Workers Party (PKK), 41 people were detained across Turkey on Monday including many journalists. Initial reports placed the number of media workers arrested at 25, but this number rose in the aftermath of the crackdown. Mustafa Özer, the Agence France-Presse photographer, was among those detained in the operation, which is reported to have taken place in the wee hours of the day. Dicle News Agency’s offices in İstanbul, Ankara, Diyarbakır, Van, İzmir and Adana were raided and ten staff members were detained, including the agency’s news director, editor in chief and various reporters. Five journalists from Turkey’s main Kurdish newspaper Özgür Gündem were among those detained, as well as reporters from Birgün and Vatan newspapers.

They are accused of being part of KCK (Union of Communities in Kurdistan), a political organisation formed by the imprisoned PKK leader Abdullah Öcalan. Turkish security forces claim these journalists were part of a propaganda mechanism orchestrated by KCK’s ruling committees. Zaman newspaper quoted security sources who claimed that secret messages containing orders to assassinate Turkish soldiers were being distributed via newspaper and television reports from media supportive of the PKK.

For many, this was the latest act in an intense political drama taking place between the Turkish state and Kurdish militants. Tensions between the sides has culminated this year following a violent summer in which many people, including civilians, soldiers and PKK militants, were killed. One member of Turkey’s main Kurdish party BDP (Peace and Democracy Party) said the newspaper raids were politically motivated, calling them unjust and illegal. According to Alper Turgut from the Turkish Journalists’ Union, these events should be seen as a serious breach of freedom of expression. “The government wants us to be silent while they take away our right to information and freedom of speech,” he said. “They want to silence us and we are told that if we are not silent, it will be our turn next.”

Members of the ruling AK Party denied allegations that these operations violated Kurdish journalists’ freedom of expression. Nevertheless many people remain unconvinced, including ministers of Turkey’s main opposition party CHP — one member called the arrests “fascist in nature”.

Following the detentions, there were conflicting reports in the Turkish media about the accusations against the journalists. AK Party supporters and some commentators claimed that most of those who were detained in relation to KCK operations were not credible journalists. They cite figures from the Committee to Protect Journalists (CPJ), whose recent reports claimed that there were eight journalists currently imprisoned in Turkey. By contrast, Freedom for Journalists Platform, a Turkish organisation calling for the immediate release of all journalists in Turkey, claimed a much higher figure, 67, a number which includes both Turkish and Kurdish journalists. These numbers, however, were recently challenged by Turkey’s interior minister, who said that those arrested were actually accused of various crimes, unrelated to journalism, including membership to a terrorist organisation, forgery in official documents, extortion and stealing documents related to state security and carrying unlicensed weapons.

But prominent Kurdish politicians, like BDP’s Hasip Kaplan, say this had long been a tactic of the Turkish state. “It is a project to silence Kurds,” Kaplan argued in a parliamentary session this week. “Seventeen years ago the offices of Kurdish newspaper Özgür Ulke were bombed and destroyed. But they failed to silence the free press. Today AK Party is trying to finalise that plan in order to silence Kurdish press once more.”

Ahmet Altan, editor of Turkey’s leading liberal newspaper Taraf, was among those who criticised the detentions, calling them “ridiculous”. “One of those who were detained is accused of writing articles for a website. So is that evidence sufficient to prove one’s membership to the KCK? This latest operation, I believe, is a total fiasco. If writing articles, shouting slogans, making comments and being fiery about issues are enough for being a member of the KCK, then those who are in control of these operations have a loose sense of what is legal in this country,” he wrote.

In Istanbul’s Taksim Square a large demonstration was organised following the detentions. Hundreds of journalists walked in solidarity with the Kurdish press. Following the detentions and protests there were signs of a more liberal approach in parliament towards the issue. Deputy prime minister Bülent Arınç said the Kurdish question was a very serious matter of human rights. “Kurds will have all their rights,” he said, “the right to an education, the right to living their culture and the right to speak their own language. We will respect all their rights. They have been living in this country for hundreds of years.” His views echoed those of Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan, who admitted last month that more than 13,000 Kurds had been killed by the Turkish military in Dersim in the 1930s. Apologising for the massacre, he called it “the most tragic event in our recent history”, a tragedy that should never again be repeated.

This article was published on the Index on Censorship website.

Felsefenin aşka dokunduğu yer

2011-12-16T11:38:00.000+02:00

Alain Badiou'yü niçin seviyorum? Öncelikle hakikati sadakatle sevdiği için. Aşktan bahsettiği ve yine de herkesi sevecek kadar gözleri kör bir âşık olmadığı için. Devrim ve aşk arasında basit ve yüzeysel bir ilişki kurmak yerine onlara hak ettikleri biçimde karmaşık, bazen benzer ama çoğunlukla farklı şeyler olarak baktığı için. Ve ayrıca Kasım ayının son günlerinde aramızda olduğu, İstanbul’a, Boğaziçi Üniversitesi’ne geldiği, ayaklanmalardan, demokrasiden, felsefeden ve aşktan bahsettiği için.

Son zamanlarda Avrupa felsefesinin en çok konuşan, konuşulan, yazan ve hakkında yazılar yazılan isimlerinden biri Badiou. Ama yine de insanların koşarak onu dinlemeye gitmelerinin arkasında tek bir neden bulmak kolay değil. Akla gelen açıklamalardan biri Badiou’nün aşka; ikincisi ise komünizme yönelik övgüleri. Ne de olsa Badiou aşk ve devrim konusunda “angaje” bir düşünür. Slavoj Zizek onun “aramızda gezinen bir Platon”dan farksız olduğunu söylemişti bir defasında. Gerçekten de en çok ilgisini çeken konular, matematik, hakikat, teklik gibi felsefi sorunlar... Ve böyle biri komünizmden veya aşktan bahsettiğinde, onu dinlemeden edemiyoruz.

"Film Socialisme"in çekildiği Costa Concordia gemisi

Ben Badiou’yü en son bir filmde izlemiştim (kaç tane filozof hakkında böyle bir cümle kurabilirsiniz?). Lüks bir yolcu gemisi, karanlık denizlerde ilerliyordu. Geminin yolcuları yollarını kaybetmiş gibiydi; bu yolculardan bir tanesi de şarkıcı ve şair Patti Smith’di. Jean-Luc Godard’ın son filmi Film Socialisme’de çökmekte olan batı medeniyetinin gemisine binmiş bir grup Avrupalı ve Amerikalı bilinmeze doğru ilerlerken, geminin başka bir bölümünde, boş bir balo salonunda Badiou tek başına dikiliyordu. Leibniz ve geometri üzerine bir konuşma yapıyordu ama kimse dinlemiyordu onu. Godard gerçekten de filmin çekildiği gemiye Badiou’nün yapacağı konuşmayı duyuran ilanlar asmıştı ama tek bir kişi bile gelip onu dinlememişti.

Badiou’nün Boğaziçi Üniversitesi’nde yaptığı konuşma ise tıklım tıklım doluydu. Bazı seyirciler geçenlerde yayımlanan Aşka Övgü kitabını okuyup gelmişlerdi muhtemelen. Felsefesinin önemli bir bölümünü “hakikate matematikle ulaşmak, hakikati çıkarsamak” üzerine kuran filozofun varlık, görüngü, çıkarım, sayılar, sonsuzluk, çokluk, bölünme, permütasyon kavramları üzerine kuramsal yazılarının ötesindeki farklı bir yüzünü ortaya çıkaran bir kitaptı bu.

1937 yılında Fransız sömürgesi Fas’ın başkenti Rabat’da doğmuş Badiou. 1960‘lardan itibaren yazdığı romanlarını, tiyatro oyunlarını, edebi ve felsefi çalışmalarını birlikte düşününce, onun bir zamanlar Milan Kundera’da bulduğumuz tür bir “aşkla düşünen filozof” olduğunu düşünmeden edemiyorum. Örneğin Mao’nun Kırmızı Kitabı’yla aynı boyutlarda basılan (ve henüz Türkçeye çevrilmeyen) ufak, kıpkırmızı Komünist Hipotez’de siyasetten bahseden kuramsal bölümlerle yıllar önce yazdığı bir tiyatro oyunundan yaptığı alıntılar içiçe giriyor. Matematik ve aşk arasında kurduğu ilişkilerde de tekrarlanan mutlak bir bakış bu. Aşka Övgü kitabındaysa aşk, öncelikle rastlantısallıkla ilgili bir şey ve hayatta rastlantısallığın önemini vurgulayan bir metin okumak, muhtemelen okuduğu kitabı tesadüfen bulmuş okuyucuyu da hemen etkisi altına alıyor.

Bu yüzden de Aşka Övgü’de söze Fransa’da “sıfır riskli aşk” ilişkileri vaat eden Facebook türevi bir arkadaşlık sitesinden giren Badiou, adım adım bize aşkın deneysel ve tesadüfi yanını anlattıkça ona kulak kesiliyoruz. Bir kere, aralarında temel bir “fark” olan iki “farklı” kişinin yan yana gelişinden, yüzleşmelerinden ve bir deneyim yaşamalarından bahsediyor Badiou. Aşkın başlıca heyecan kaynağı da bu zaten. İnsan âşık olduğu kişiyle birlikte “aşkın Özne’si”ne katılıyor, iki kişiden oluşan bu tekil özne dünyaya yalnızca tek bir kişinin bakışına hitap eden bir şey olarak bakmamayı öğreniyor. İki farklı insanın “farklılık prizması” aracılığıyla dünya yeniden kurulacak, yeniden doğacak bir şeye dönüşüyor: “Aşk her zaman dünyanın doğuşuna tanık olma olasılığıdır.”

Aşk böylece görünüşte anlamsız olan ama “mikroskobik yaşamda temel önem taşıyan” bir olayın, iki kişinin karşılaşıp yanyana gelişinin önemini bize gösteriyor ve bu haliyle de evrensel bir değer taşıyor. Badiou, aşkımızı ilan ederken bir şaire dönüştüğümüzü de söylüyor: bu anlarda hayatımızda sonsuz etkileri olabilecek sözler söylemenin eşiğine geliyoruz. “En basit sözcükler neredeyse katlanılmaz bir yoğunluk kazanırlar. Aşkı ilan etmek olay-karşılaşmadan bir gerçekliğin kurulması işine başlanmasına geçilmesi demektir.”

Bunları söylerken Badiou aşk ve devrim arasında bir ilişki kurmuyor. Ancak aşkla girişilen bir hareketin kurumsallaşmasından bahsettiğinde, hayatı boyunca tutkulu bir destekçisi olduğu komünizmin trajik seyrini düşünmeden de edemiyor insan. Badiou aşk söz konusu olduğunda aşkı yönetmek için ailenin, siyaset söz konusu olduğunda ise siyasi taşkınlığı engellemek için devletin ortaya çıktığını söylüyor. Ve sonra da lafı 20. yüzyılda komünist partilerdeki lider kültüne, zorla âşık olmamız istenen siyasi liderlere getiriyor. “‘Kişiye tapma’ deyişi aşkınlığın toplu olarak siyasal bir figüre aktarımını oldukça iyi yansıtıyor. Ozanlar da bu işe el atmışlar, Eluard’ın Stalin’e yazdığı ezgilere bakın ya da Aragon’un Maurice Thorez’e hastalığından sonra Fransa’ya dönüşü üzerine yazdığı şiirlere...”

Yüzyıl, Başka Bir Estetik, Sonsuz Düşünce, Etik, Felsefe için Manifesto kitapları Türkçeye çevrilen Badiou’nün burada kendine daha çok okur bulacağına şüphe yok. Türkiye, Mısır ve bölgedeki yeni demokrasi hareketlerini “Hıristiyan beyaz Avrupa’ya iyi bir alternatif” olarak tarif ediyordu İstanbul’dayken; 2011 ayaklanmalarını Batı’nın oyunu olarak gören ulusalcı solcularla alakası olmadığını da beyan etmiş oluyordu böylece. Zaten aşkı insanlar arasındaki farklılıkları savunmanın bir biçimi olarak benimseyen, “aşkı aykırılığı ve yasaya uymazlığıyla savunmanın bir görev” olduğunu söyleyen Badiou’nun şu sözlerini okuyunca insan onun ortaklıklardan çok farklılıkların düşünürü olduğuna bir kez daha emin oluyor: “Aşk fark demektir; gericilik kimliklerimizdeki farklılıkları birer kuşku ve düşmanlık nedenine çevirirken, aşk bunları birer serüvenin başlangıcına dönüştürür.” Şimdi söyleyin lütfen, insan böyle şeyler söyleyen birini sevmeden edebilir mi?

16 Aralık 2011 tarihli Sabah Kitap'ta yayımlanan yazı.

Güzellik, muhafazakârlık ve gizli çizgiler

2011-12-15T10:47:00.002+02:00

William Hogarth'ın romana adını veren 'güzellik çizgisi'nden bahsettiği kitabı, The Analysis of Beauty.

Geçen ay Londra’da Parlamento Binaları’nın karşısına dev bir Margaret Thatcher afişi astılar. Kısa süreliğine de olsa telaşa yol açtığını zannediyorum. Biz Demir Leydi’nin tıpkı damgasını vurduğu 1980’ler gibi, karanlık bir evin arka odasında tozlanarak yaşlandığını hayal ediyorduk. Yanılmışız. Aramızdan hiç ayrılmadığı gibi, temsili demokrasi abidelerinin karşısına geçmiş, olup biteni izlemeye devam ediyormuş. Aslında düşününce, onun Westminister’da böyle aniden ortaya çıkışı, telaşa olduğu kadar bir gerçeği hatırlamamıza da yol açabilir: bugün hâlâ Bayan Thatcher’ın inşa ettiği bir dünyada yaşıyoruz, onun siyaset ve kültürde yarattığı tektonik hareketlerin etkileri devam ediyor. Bunu yalnızca ideolojik bir bağlamda, “hâlâ iktisadi liberalizmin kıskacındayız” anlamında söylemiyorum; Thatcher’ın daha derin bir anlamda bizi biz yapan pek çok temel kavramı şekillendirdiğini düşündüğüm için de söylüyorum. Afişin biyografik bir film olan Demir Leydi’nin tanıtımı amacıyla asıldığını anlatan gazetelere baktığımda onların da benzer yorumlar yaptıklarını gördüm: ayrıca 86 yaşındaki Bayan Thatcher’ın artık evinden dışarıya çıkamaz halde olduğunu da yazıyorlar.

Alan Hollinghurst'ün The Line of Beauty'si (Güzellik Çizgisi), Demir Leydi'nin ve onunla birlikte 1980'lerin tarihini anlatanlar arasında benim en sevdiğim romanların başında geliyor. Ancak The Line of Beauty'nin Türkçe çevirisi yok, tıpkı The Swimming Pool Library'nin, The Folding Star'ın ve The Spell'in Türkçe çevirilerinin olmayışı gibi (belki bu yıl yayımlanan son romanı The Stranger's Child'ı çevirmekle işe başlayabiliriz). Hollinghurst'e Türkiyeli yayıncıların göstediği ilgisizliği tarif edecek pek çok sıfat aklıma gelse de, insanın bazı yerlerini bizzat Henry James'in yazdığından şüphelenerek okuduğu bu harika romanın ruhuna uygun bir biçimde, bu anlaşılmaz duruma işaret etmekle yetinerek romandan bahsetmek daha uygun görünüyor.

Hollinghurst’ün James üzerine tez yazan kahramanı Nick Guest, romanın açıldığı 1983 yılında Oxford’dan taze mezun, heyecanlı, masum, güzel bir genç adam olarak bir üniversite arkadaşının Notting Hill’deki evine gelir. Burada misafir olarak geçireceği dört sene içinde Birleşik Krallık’ta yaşayanların (en azından bir kısmının) keşfettiği şeyleri o da keşfeder: insanlar bazen bencillik boyutlarına ulaşan bir bireysellik duygusuna sahiptir, cinsel hazları kendilerini ifade eden tutkulu birer araç olarak görürler ve bu arada kişisel kariyerleri en önemli mesele haline getiren kişilik kültüne itiraz etmezler. Masum Nick, henüz kimseyle ilişki yaşamamış bir gay olarak hayata ona türlü güzellikler, fırsatlar, hazlar sunan bir mucizeymiş gibi bakar.

Romanın düzyazısı, ahenkli cümleleri, anlatımdaki müziği, yoğun ve sonunda hak edilmiş melankolisiyle bu mucizeleri yakalamayı mucizevi bir biçimde başarıyor. James’in bir estetin zevkiyle bir araya getirdiği sesler, eşyalar, ufak ayrıntılar ve gölgeler Hollinghurst’ün prizmasından benzer bir renk zenginliğiyle dışarıya çıkıyor. Aradaki önemli fark ise, James’in dile getirilmemiş biçimde bıraktığı, ima ettiği ve göstermediği, belki gösteremediği için ima etmek zorunda kaldığı şeyleri Hollinghurst’ün belli ki büyük bir zevkle ve Jamesvari bir ayrıntı zenginliğiyle anlatıyor oluşu. Nick’in mektuplarını tıpkı rol modeli gibi dikte ettirişi, hepsi özellikle çetrefil biçimde formüle edilmiş cümleleri kullanmaktan büyük bir zevk alışı, kitaba adını veren ve iki farklı tarafa kıvrılan S şeklindeki güzellik çizgisini hem sevgililerinin çıplak bedenlerinde hem de eşyalarda, mesela bir aynanın çerçevesinde seçebilen dikkatli gözü, kitabın sunduğu eski moda edebi mutluluklardan yalnızca bir kısmını oluşturuyor. Eğer Birleşik Krallık’ta siyaset ve medya arasındaki ilişkilerin ayrıntılarına meraklı bir okursanız, mesela Ian McEwan’ın Amsterdam romanını bu yüzden sevenlerdenseniz, Hollinghurst’ün siyasi iktidarın işleyiş biçimlerine dair sunduğu içgörü size daha da tatlı bir müzik gibi gelebilir.

Sonuçta Toby’nin çok varlıklı olduğunu anladığımız ebeveynlerini belirleyen asıl özellik, baba Gerard Fedden’ın yeni seçilmiş bir muhafazâkar milletvekili oluşu. Gerard, İngiliz siyasi hayatını yönlendiren bir elitin çok umut veren ve gelecekte yeni roller üstleneceği düşünülen bir üyesi. Nick’e Notting Hill’deki evlerini misafirperver duygularla açıyor, onun gay olmasına da bir şey demiyorlar ancak bunun karşılığında, adı konulmasa da, beklenen bir şey var: Nick ne yaşayacaksa kapalı kapıların ardında, gizlice yaşamalı. Ve ağır ağır anlıyoruz ki aslında İngiltere’deki yeni hayat tam da böyle bir formül üzerine kurulu. Her şey serbest ama yakalanmadığınız sürece.

Nick bir süre sonra kendini görsel sanatların, film aleminin, ardından da ufak bir yayıncılık macerasının içinde buluyor. Bir yandan da ailenin bir Jane Austen romanından çıkıp gelmişe benzeyen kızı Catherine’le ilgileniyor; en çok da bu yüzden Fedden ailesi Nick’e yıllar boyunca ev sahipliği yapıyor. Valium kullanan, gergin, sık sık kafa çeken Catherine’in sıkıntılarının kaynağı aslında belli. Bir yandan çok varlıklı, rahat, modern bir dünyada yaşıyor ama bir yandan da bu dünyanın ülkedeki haksızlıkların, yalanların, iki yüzlülüklerin ufak bir kesitini temsil ettiğini çok zeki olduğundan görebiliyor. İlk ilişkisini bir parkta yaşayan, Londra’da gaylerin ve sanatçıların özgürce kendilerini keşfettikleri yepyeni bir cemaat bulan Nick de, benzer biçimde bu iki yüzlülüklerin farkında. Ama kitabın sonunda, en beklemediği anda çok acı bir tokat yiyene dek, yeterince farkında olmamış olduğunu anlıyoruz.

Romanın ikinci bölümünde, ilk aşkı Leo tarafından terk edilmiş Nick’i yeni bir erkekle, babası bir süpermarket zincirinin sahibi olan Lübnanlı Wani’yle birlikte izlerken de Nick’in masumiyetinin ve saflığının nasıl onun aleyhine işlediğini görüyor insan. Sevgilisi Wani henüz dolaptan çıkamamış bir genç adam: ailesi muhafazakâr, ondan evlenmesini ve aile şirketindeki sorumluluklarını yerine getirmesini bekliyorlar, o ise Nick’le birlikte adını pek az kişinin duyduğu bir Henry James romanını uyarlama hayalinin peşine düşmeyi tercih ediyor.

1980’ler geçerken ülkenin iş dünyasına, siyasetine, kültürüne yön veren pek çok varlıklı kişi Fedden’ların evinde misafir oluyor. Partiler sırasında oturma odalarında herkesin kusursuz bir adabı muaşeret içinde davrandığını ama sonra üst katlarda, kapalı kapılar ardında asıl aradıkları mutluluk ve güven duygusunu kokainden aldıklarını görüyoruz. Kitabın sonlarına doğru, The Line of Beauty’nin en güzel sahnelerinden birinde, nihayet Bayan Thatcher’ın kendisi sahneye çıkıyor: Hollinghurst’ün tarihsellikle kurmacayı zevkle birleştirdiği bu anda, bir kıskançlık ve mutsuzluk nöbeti içindeki Nick, Başbakan’ı dansa kaldırıyor. Ortaya çıkan sahne, bizzat romanın kendisinin zeka ve duyarlıkla orkestrasyonu yapılmış bir dansa benzediğini yeniden göstermiş oluyor bize.

Son bölümde Nick arkadaşlarını ve sevgililerini teker teker yitirirken Kensington, Mayfair ve Notting Hill üzerinde karanlık bulutlar dolaşıyor. 1987 genel seçimleriyle içiçe giren bu bölümdeki kasvetli hava, Hollinghurst’ün bize vermiş olduğu değerli bilgiyi idrak edişimizle dengeleniyor. Siyaset de, iktidar da, varlıklı sınıfların hayatları da sonuçta haksızlıklar üzerine kurulu ama haksızlıklarla ilerleyen siyasi gücün yarattığı değişim içinde, sonu ne kadar hayal kırıklıkları ve mutsuzluklarla bitse de, biz kendimizi keşfediyoruz; Bayan Thatcher’ın bireyciliği, sonuçta tüm kötülüklerinin yanında, asla bir araya gelmeyecek insanları bir araya getirdi, onlara kendileri hakkında asla keşfedemeyecekleri şeyleri keşfedebilecekleri zamanı ve parayı verdi. Elbette muhafazakârlık, en sonunda tanıdığı bu ayrıcalıkların ve özgürlüklerin hesabını sordu ve gümbürtülü bir milliyetçilik ve elitizm içinde dibe vurdu. Nick Guest, Notting Hill’deki 24 numaralı evden ayrılırken, Bayan Thatcher’ın dünyasından da dışarıya çıkarmış gibi duruyor. Afişlerde, gazetelerde resimlerini görmediğimiz için farkında değiliz belki ama ne Nick ne de biz o dünyadan çıkmayı başarabilmiş durumdayız.

15 Aralık 2011 tarihli Milliyet Kitap'ta yayımlanan yazı.

Publish and be jailed

2011-12-09T09:51:00.000+02:00

Bu makale 8 Aralık 2011'de London Review of Books internet sitesinde yayımlandı.

On 23 November, the Turkish prime minister, Recep Tayyip Erdoğan, admitted that more than 13,000 Kurds had been killed by the Turkish military in Dersim in the 1930s. Apologising for the massacre, he called it ‘the most tragic event in our recent history’. Liberals and leftists welcomed the apology, which appears to promise a more open discussion of the Turkish state’s past atrocities.

Ragıp Zarakolu, the 63-year-old head of the Belge Publishing House, was behind bars when he heard the news. He wrote to his lawyer, asking him to buy three red roses and place them on the grave of his wife and co-publisher, Ayşe Nur Zarakolu, who died in 2002. In 1990, she was put on trial for publishing a book about the Dersim massacre, the first to appear in Turkish.
Since 1977, Belge has published more than 400 books by writers including Isaac Babel, Perry Anderson and Rosa Luxemburg, and on subjects including the Armenian genocide. In 1995, their offices were fire-bombed. At Ayşe Nur Zarakolu’s funeral, the couple’s son Deniz Zarakolu made a speech pledging his commitment to his parents’ long-held progressive ideas. He was charged for inciting hatred and narrowly escaped a prison sentence.

Ragıp Zarakolu, currently at a high-security prison in the north-western province of Kocaeli, is accused of being involved in the Kurdistan Communities Union, a political network known to be an extension of the terrorist Kurdistan Workers Party (PKK). But most of the evidence against him seems to concern his publishing activities. He is said to have been in possession of documents supportive of the PKK movement, and to have made a speech to the Kurdish Peace and Democracy Party that supported secessionist ideas.

If Zarakolu’s real crime is daring to question the Turkish state’s past crimes against humanity, then he is certainly guilty. Two decades ago it was unlawful to talk about the Dersim massacre. Erdoğan’s predecessors made the discussion of Turkey’s history a crime. If that approach has changed it is in part thanks to publishers like Ragıp and Ayşe Nur Zarakolu. Without their efforts, Erdoğan – who was himself imprisoned ten years ago for a poem he read at a public rally – probably wouldn’t even be aware of the atrocities for which he has apologised.

This article was published on the London Review of Books website.

Vedalaşmadan önce, son sözcükler

2011-12-09T09:43:00.001+02:00

Henüz ölmemiş birinin ölümden bahsetmesini neden ilginç buluyorum? Henüz sevişmemiş birinin sevişmekten bahsetmesine benzediği için mi? Bence benziyor, evet; hem de çok benziyor ama ayrıldıkları bir yer de var elbette. Sevişmekten bahsetmenin mutluluğunun biraz da, gerçekten seviştikten sonra, sevişmek zannettiğimiz şeyle sevişirken hissettiklerimiz arasındaki farkı, daha sonra eğlenerek, utanarak veya tatlı bir zafer duygusuyla konuşabilmemizde gizli olduğunu düşünüyorum. Oysa öldükten sonra, bu tatsız mesele üzerine birlikte kafa patlattığımız arkadaşımıza “Ve işte ben haklı çıktım!” demek kolay değildir pek.

Geçenlerde Gunnar Fischer’in ölüm haberini aldığımda, Ingmar Bergman filmleri seyretmeye başladığım ilkgençliğimden bu yana ölüm hakkında kafamdaki en veciz imgenin yaratıcısının bu dünyadan göçmüş olduğunu hüzünle fark ettim. Fischer, Yedinci Mühür filminin görüntü yönetmeniydi; Yaban Çilekleri, Büyücü gibi başka olağanüstü Bergman filmlerinin bana ölümün kaçınılmaz, esrarengiz ve korkunç doğasını düşündüren sahnelerini de o çekmişti. Ama Sven Nykvist, geçen yüzyılın benim bildiğim en ünlü görüntü yönetmeni, sahneye çıktığında Bergman hain ama tutkulu bir âşık gibi Fischer’i unuttu.

Sinemayı çok seven birkaç arkadaşıma danışarak ufak bir anket yaptım: hiçbiri Fischer’in adını duymamıştı (“Bobby Fischer mi?” diye sordu bir tanesi). En çok korktuğumuz şey de bu değil midir zaten? Aniden yok olmak ve dünyanın en güzel film sahnelerinden birini çekmiş olsak da, sanki hiç yaşamamışçasına unutulmak.

İnsanın kendi kendini paraladığı bu tür karamsar, acılı duyguları sevdiğimiz için ölümden bahsederiz. Olağanüstü bir roman yazdığı için değil, olağanüstü romanlar yazan romancılar hakkında olağanüstü yazdığı için sadakatle, mesafeyle sevdiğim Julian Barnes’ın Korkulacak Bir Şey Yok kitabındaki en büyük mutluluk da zaten tam burada: Goethe’nin ünlü lafına, hayatın değil, sanatın uzun olduğuna inanmış bir yazarın üç kuşak boyunca sevdiği insanları nasıl teker teker kaybettiğini, babasını son gördüğü anda aklının kaydettiği birkaç ufak ayrıntıyı, bir hastane odasında beklenmedik bir içtenlikle kendisine gösterilen bir ameliyat izini, büyükbabasının cesedine bakan büyükannesinin kızına dönüp aniden sorduğu bir soruyu (“Korkunç görünmüyor mu?”) ve çocukluğundan bu yana uçaklardan, ölümden, bir öte dünya ve Tanrı fikrinden korkan yazarın Atina havalimanında arka arkaya kalkan uçakları saatler boyunca izleyerek bu korkusundan kurtuluşunu ve yine de her sabah ve her öğlen ve karanlığın çöktüğü her akşam ölümü düşünmeden edemeyişini, içimiz acıyarak ve bu acıdan tuhaf bir mutluluk duyarak okuyoruz.

Ya da belki de, okuyorum demeliydim. Ölüm, herhalde hayatımızın meseleleri arasında en kişisel olanı ve ölüme dair bir kitap okumanın bana verdiği mutluluğun herkesçe paylaşılan bir mutluluk olduğunu söylersem, biri de çıkıp bana şöyle diyebilir: “Hayır, sayın yazar, ölümden Barnes’ın yaptığı gibi, herhangi bir konudan, ne bileyim, hava durumundan, gübre fiyatlarından veya kuraklıktan bahsedercesine bahsetmenin mutluluk verici bir yanı yok. Sizinki olsa olsa trafik kazalarına merakla ve hatta zevkle bakan hastalıklı türden bir mutluluk. O yüzden, izin verin de bu mühim, kutsal meseleyi sıradanlaştırmayalım lütfen.”

Korkulacak Bir Şey Yok’u okuduktan sonra, bunun tam tersini düşünüyorum: ölümle ilgili elimizden, elimden gelen yegâne şeyin onu sıradanlaştırmak olduğunu. Barnes’ın yaptığı gibi, insanın annesinin cenazesinden, bir konserden bahsedercesine bahsedebilmesinin bir saygısızlık değil de bir olgunluk olduğunu; ama bir yandan da yazının, kitapların, güvenli anlarda yaptığımız bu güvenli kültürel faaliyetlerin, tam da deneyimimizle kendi yaratılma anları arasındaki o güvenli mesafe sayesinde en korkunç, en acı olaylara dair en sakin sözleri bize söyletebilme gücünü. Ölüme karşı tavrımızın da en sonunda, belki kişisel de değil, üslupsal, edebi bir mesele olduğunu.

Ve elbette işin bir de rekabetçi, hatta neredeyse mükemmellikle ilgili bir yanı var: Barnes’ın felsefeci ağabeyinin ölüm meselesini Bertrand Russell usulü akılcı bir İngiliz felsefi tartışması şeklinde herhangi bir şeye indirgeyişindeki tavrıyla; küçükken altına yaptığı anları, kırılganlıklarını ve ufak sinsiliklerini cesaretle itiraf eden romancı kardeşin ölümü ona baktığında her şeyi görebileceği bir prizma şeklinde yorumlayışı arasındaki eğlenceli ve hüzünlü boşluktan bahsediyorum. İki İngiliz kardeşin ölüm konusundaki bu fikir yarıştırmaları, kitap boyunca devam eden atışmaları, bize kalp ve zeka arasındaymış gibi görünse de aslında iki farklı kalp ve iki farklı zeka arasında gerçekleşen en sahici, en derin, en kalıcı, en güvenilir ölüm kavramını bulma yarışları, ölüm söz konusu olduğunda dahi, kendi mükemmel “ölüm duygusu”yla ailesinin gözüne girmeye çalışan çocuğun acıklı halini de bize göstermiyor mu? Zaten kitabın bir yerinde, ölüm duygusu, espri duygusuna benzetilmiş: “Hepimiz sahip olduğumuz veya olmadığımız duygunun doğru ve hayatı düzgün bir biçimde anlamak için uygun olanı olduğunu düşünürüz." Oysa muhtemelen pek çok şakayı, hayatın tuhaf ironilerini, özellikle de kendi içinde bulunduğumuz gülünç hali göremeyişimiz, bir bakışta anlayamayışımız gibi ölüm hakkında da fikrimiz fazlasıyla soyut, çocukça ve gerçeklikten uzaktır. İyi bir komedyeni sahnede gördüğümüzde kendi espri anlayışımızın yetersizliğinin utanç içinde farkına varışımız gibi, Barnes’ın ölümün baş rolünde olduğu bu uzun menkıbesini okuduğumuzda, işte bu yüzden, kendi ölüm anlayışımızın yetersizliğine şaşırmadan edemiyoruz.

Bir kez daha, “kendi adına konuş” diyebilirsiniz, bunu da anlıyorum. Barnes’ın, tuttuğu günlüğüyle de ünlü Fransız yazar Jules Renard’ın ölüme dair yazdığı çok kişisel, çok sahici ufak hikâyelerini bir araya getirişini, Gustave Flaubert’in veya bu kitabın ruhunu en çok borçlu olduğunu düşündüğüm Montaigne’in denemelerinde, romanlarında ölümü nasıl da küçümsediklerini veya önemsediklerini anlatışını, pek çok yazarın -bu arada Barnes’ın dizelerindeki ruhu ödünç almış gibi göründüğü büyük şair Philip Larkin’in- son anlarının uzun anlatımlarını bir ansiklopedici gibi bir araya getirişini, son sözlerini de gençlikte veya yaşlılıkta gelen ölüme dair faydacı, duygusal, romantik, akılcı, post-modern, şairane, donuk, kavramsal, çocukça, erotik, aptalca hayallerini de anlayışla ve sabırla kitabına alışını çok fazla kitabi, çok fazla ölümün gerçekliğinden uzak, çok fazla entellektüel buluyor olabilirsiniz, hakkınızdır. Yine de, “Cesaret, ötekileri korkutmamak anlamına gelir,” diye yazan Larkin ile (ve onun içe dönük olgunluğuyla) ölümü yenemediğimize göre en iyi karşı saldırı biçiminin onu sürekli aklımızda tutmak olduğunu anlatan Montaigne (ve onun yine içe dönük ama korkutucu biçimde tekrarlar üzerine kurulu hesaplaşma biçimi) arasında Barnes’ın çizdiği resmin kavramsaldan çok kişisel sıfatını hak ettiğini düşünüyorum. En baştan itibaren filozofların küçümseyeceği bir kitap yazdığını, daha çok deneme yanılma usulüyle ilerleyen kişisel bir ölüm metni yaratmaya girişeceğini söyleyen bir yazar bu. Daha az kişisel olmasını umacağı ama belki de her yazarın da biraz kaderi olan bir biçimde romancıların nasıl zaman içinde unutulduğunu, önce kitaplarının basılmamaya başladığını, sahaflara düştüğünü, bir kuşak tarafından bir tür “sükut suikasti”yle unutulduğunu ve sonra yeni bir kuşak tarafından yeniden ilgi gördüğünü ancak en sonunda bu kuşağın da ilgisini kaybedip kitabın sonsuz bir unutuluşa doğru gittiğini, ta ki en son okuru onu eline aldığı ana dek nasıl da üzücü bir biçimde silinip solgunlaştığını anlattığı bölüm, bence bu soğuk kitabın en dokunaklı yeri. Stendhal’in dahi bir gün yaşayacağını söylediği bu kötü kader, okuduğu kitabın güzelliğine, başkaları tarafından okunmasının gerekliliğine ikna olmayan bir hain okurun zaferiyle, yazarı toprağın altına kesin bir biçimde gömüyor. Böylece ölmemek için, sonsuzluk için, ebediyet için yazdıklarını söyleyen o hayalperest insan türünün, yani yazarların çabaları da bir anlamsızlık havasına bürünüveriyor. Fischer’in -satranç ustası Bobby Fischer’in değil, görüntü yönetmeni Fischer’in- ölüm haberini aldığımda hissettiğim duygu tam da böyle bir şey: Yedinci Mühür filminde Ölüm’ün bir deniz kenarında yakaladığı, artık gitme zamanının geldiğini söylediği ve ona satranç oynamayı teklif ettiği şövalyenin çabalarının en sonunda boşa çıkışı veya hayatını en mistik, en sahici, en derin görüntüleri bir film kamerasıyla yakalayarak geçiren Fischer’in de ardında pek az görüntüyle yok oluşu gibi, ölüme dair düşüncelerimiz ve ürettiğimiz sanat yapıtlarının da yok olacağını kabul etmenin verdiği iç karartıcı, huzursuz edici, güçsüzleştirici pis bir duygu.

Konuşmaktan ölmeye dek her şeyi öğrenmemiz gerekir: Gustave Flaubert. Hayatın büyük trajedisi, insanın yok oluşu değil, sevemez hale gelişidir: Somerset Maugham. Ölüm korkusu, belki de tüm duygular arasında en yoğun olanıdır. Bazen ondan daha derin bir duygunun olmadığını düşünürüm: Dmitri Şostakoviç. Ölüm, bir sanatçı değildir: Jules Renard. Ölürken, hayatımın genel anestezi altında, hastalıklı bir appandismişçesine benden alınmasını isterim: Richard Dawkins. İnsanın ölüme yönelik inançsızlığı, ölümün yaklaşmasıyla orantılı bir biçimde artar: Arthur Koestler. Elbette, hiç kuşkusuz, ölüm üzerine bu yorumlara, bu korkulara, bu haykırışlara, bu sinikliklere daha sayfalarca devam edebiliriz. İlk sevişme gibi, neredeyse efsanevi boyutlarda bir deneyim ne de olsa: hakkında sonsuza kadar konuşabilir, şiirler yazıp şarkılar söyleyebilir, bize yaşattığı coşkulu duyguyu ifade etmek için bildiğimiz, tanıdığımız tüm sözcükleri yardıma çağırabiliriz. Ama sonra, deneyim gelecek ve dilimiz kilitlenecek: Herhalde bir şeylerin bir şeylere boşaldığı o son anda bunun nihayetinde bir mutluluk, kurtuluş mu, yoksa bir çaresizlik, yitiriş mi olduğunu, tek başımıza göreceğiz.

Sabit Fikir dergisinin Aralık 2011 sayısında yayımlanan yazı.

Turkish coffee house talk could teach the world a thing or two

2011-11-27T17:00:00.000+02:00

The coffee house was invented almost five centuries ago, in Istanbul. But it wasn't Turks who turned the concept into a global business model, it was the Americans. While Turkish waiters kept on serving traditional coffee and water pipes to their loyal customers at cheap prices, Americans designed menus full of delicacies and calories, decorated their coffee houses with comfy chairs, and offered free Wi-Fi. Nevertheless they will still find it hard to convince loyal Turkish coffee addicts like me into giving up our die-hard drinking habits: for us, the siren logo represents terrible coffee consumed over comfortable furniture and the flavour of Turkish coffee remains indispensable.

It is good news for us, then, that Turkish coffee culture has now pitched up right in the centre of London: a few weeks ago, Kahve Dünyası ("The Coffee World"), our tardy response to the Starbucks model, opened in Piccadilly Circus. The chain was established as late as 2004 in Istanbul's Eminonu district, where the first ever coffee house opened its doors in 1555. Many Turks have fallen for Kahve Dünyası's traditional but also conveniently modern ways: there are 68 types of coffee on offer as well as an extensive chocolate collection. Orders are taken by a waiter and not at a counter, and the Turkish coffee will arrive at your table the way you like it: plain, or with little, medium or lots of sugar.

The Piccadilly branch even has a guidebook for those not sufficiently acquainted with Turkish ways of drinking coffee. The thick foam at the top you should enjoy at length, but avoid telve, the grounds left at the bottom of the cup. Many people drink the glass of water habitually served on the tray afterwards, but traditionally the water used to be drunk beforehand, in order to refresh your palate.

When I visited a Costa in Piccadilly last summer, I was struck – and annoyed – by the lack of attention paid to the customers. Of course, for US-style coffee chains, this has always been the deal: serve the customers with cheap coffee and leave them alone with their gadgets afterwards. But it is also easy to see what is lost when they are silently caressing their iPads: in Turkish coffee houses one finds a more noisy atmosphere, but also a real sense of community.

Once ideal places for Istanbul's multicultural population who converged there to discuss current affairs, Turkish coffee houses are still spaces for conversation rather than work. Orhan Pamuk, Turkey's Nobel laureate, made use of them in his monumental My Name is Red, where meddahs (storytellers) come together, telling vivid stories which make up chapters of the novel. Their stories are erotic, clever, funny and pointedly mocking of the country's politicians. It is no surprise then that Istanbul's coffee houses were closed by the authorities in the 16th century: spending too much time in them made people less virtuous, the authorities believed.

Turkey's coffee houses are reminders of how liberty and conversation once triumphed in Ottoman culture, only to be suppressed later by authoritarian force. What a sight it would be one of these days to see the Turkish president Abdullah Gül, in London for a state visit, and his host the Queen discussing the future of Europe over a cup of Turkish coffee. Gül could tell a story or two about his own country's experiences: how his prime minister, Recep Tayyip Erdogan, quickly became a symbol of resistance in geographies as diverse as Palestine, Egypt and Syria, and how the Turkish economy continued to grow in these troubled times. Not a single Turkish bank went bankrupt due to the euro crisis that struck Europe.

The older generation of Turkish diplomats used to have a peculiar way of dismissing popular demands in the country: they would label them "coffee house talk". But Erdogan's coffee house talk approach seems to have worked: over the past decade, national economic output tripled and average incomes doubled under a secular model that blends European and Islamic values.

Turks didn't invent democracy, and there are plenty of signs that the country is still working out what the term really means (just look at the latest arrests of Kurdish politicians). But our coffee houses, in Istanbul or London, are good locations to discuss it, as they have been for the past five centuries.

This article was published on The Guardian website on November 24, 2011, and was one of two main stories in the Comment section.

This article appeared on p24 of the The Comment & Debate section of the Guardian Weekly on December 4, 2011. You can read a facsimile version of this article here.

Aç kal, budala kal, solda kal

2011-11-27T09:54:00.000+02:00

Michael Hardt düşünceli, dikkatle tartılmış, alimane cümlelerle ağır ağır konuşuyor. Kendisinin dünyayı sarsan küreselleşme karşıtı hareketin fikir babalarından olduğuna inanmak, bu yüzden ilk başta hiç kolay değil. Geçen hafta geldiği İstanbul’da tanıştığı Türkiyeli düşünürler, siyasetçiler, profesörler, gazeteciler de şaşırmış olsa gerek. Sol çevrelere aşinaysanız anlamını bileceğiniz “fazla entellektüel” tiplerden biri; yakışıklılığı, zarafeti ve fikir yürütme biçiminin inceliğiyle, ilk başta herhangi bir siyasi hareketin lideri olamazmış gibi duruyor. Ama önemli bir bölümünü İtalyan düşünür Antonio Negri ile birlikte yazdığı kitaplarını okuduğunuzda zaten meselenin tam da burada olduğunu görüyorsunuz. Hardt için mesele lideri olmayan, hiyerarşik olmayan, erkek egemen, Stalinist ve maço olmayan, partisiz, öndersiz bir hareket yaratmak. Mesele “defne devrimini” feminist bir oyalanma, Arap baharını ve Suriye ayaklanmalarını birer oyun olarak görmeyen, sahici, aşkla hareket eden bir hareket yaratmak. Eğer illa gerekliyse, bu hareketin liderlerinden biri de o.

Televizyonda yaka paça New York’taki Zuccotti Park’tan çıkarılan Occupy Wall Street eylemcilerinin görüntüleri akarken, bundan on yıl önce Seattle’da, Genoa’da, Porto Alegre’de, Londra’da sokaklara dökülen yüz binlerce insanın nasıl medya tarafından görmezden gelindiğini anlatıyor. “New York’ta beş yüz bin kişiyle birlikte gösteri yapardık ve gazetelerde tek bir haber çıkmazdı. Şimdi ise çadırlarda kalan yüz kişi var ve her gün manşetteler.” Occupy hareketlerinin bütün dünyaya bir virüs gibi yayılmaya devam edeceğini, solu dönüştüreceğini ve çok daha fazla sayıda insan tarafından benimseneceğini söylüyor.

Ama toplumun enerjisinin meydanlara nasıl ortaya yayıldığını anlatan Hardt’a dair benim ilgimi daha çok çeken şeyler var. Örneğin ilkgençliğinde kendisini güneş enerjisi ve alternatif enerji kaynaklarının yaygınlaştırılmasına adadığı günleri merak ediyorum. “Naif bir gençtim, pratik şeyleri seviyordum,” diyor. “O günlerde enerji dünyası, yoksullar için uygun bir teknoloji yaratmak anlamına geliyordu, ayrıca enerji sistemini dönüştürebileceğimi düşünürdüm.” İnsan ırkının uzun süren bir intihar yaşadığı görüşünde: “Bana o günlerde enerjiyi kullanma biçimimizin toplum için yıkıcı etkilere sahip olduğu çok bariz geliyordu, ancak eskiden bu konuda hiçbir şey yapılmazdı. Ben buna insan ırkının intiharı derdim.” Gençliğindeki deneyimleri ona naif biri olduğunu öğretmiş. “Sırf ben bu şekilde olmasının mantıklı olduğunu düşündüğüm için bazı şeylerin değişeceğini sanırdım eskiden. Aldığım ders ise, bir değişimin mantıklı ve akla uygun olmasının onun gerçekleşmesi için yeterli olmadığıydı.”

Aralarında Gyorgy Lukacs, Jacques Derrida, Fredric Jameson’ın da olduğu pek çok “meslektaşı” düşünür gibi, edebiyat kuramı alanından gelip siyasi kuramdan bahseden biri Hardt. Negri’yle yazdıkları en ünlü kitapları İmparatorluk’taki şairane cümlelerin kaynağı da burada: ona okuduğum günden bu yana unutamadığım ‘Yoksullar’ başlıklı metnindeki cümleyi hatırlatıyorum. “Yalnızca yoksullar gerçek ve mevcut hayatı radikal bir biçimde, mahrumiyet ve acı içinde yaşarlar ve bu yüzden de varlığı yenileme gücü yalnızca yoksullara aittir.” Marksizmin yoksullar konusunda her zaman için sorunlu bir hareket olmuş olduğunu anlatıyor. “Egemen Marksist gelenekler, yoksulları hep kendilerine düşman olarak gördü. İşçi sınıfının düşmanı olan cahil, lümpen proleterlerdi yoksullar... Güvenilmez, toplumsal açıdan erdemden yoksun kişilerdi. Bense yoksulluğun siyasete, insanın özerkliğine, en derin felsefi sorulara bir meydan okuma oluşturduğu kanaatindeyim.”

Aç kal, budala kal yani, öyle mi? Steve Jobs’un ölümünden sonra herkesin seyredip birbirine anlattığı ünlü Stanford konuşmasını hatırlatıyorum, yoksulluk ve bilgelik arasındaki ilişkinin bir yöneticiden gelmesi ilginç değil mi diye sorarak. “Soldaki fikirlerimizin egemen söylem tarafından kullanılışının tarihi çok eskilere gider. Ben bunun her zaman kötü bir şey olduğunu düşünmüyorum. Mesela John Maynard Keynes, Marx’tan bir şeyler öğrendi ve bunu kendi çerçevesine uyacak biçimde yorumladı. Bu yüzden fikirlerimizin başkaları tarafından uyarlanması beni endişelendirmiyor.” Ardından yoksulluğu örgütlemek hakkında konuşmaya başlıyor. Hıristiyanlık ve İslam’ın yoksulluğu örgütlemek, yoksulluğun partisi olmak konusunda çok başarılı olduklarını söylüyor.

Katolik olan ebeveynleri onu çocukluğunda kiliseye götürürlermiş. “Dokuz yaşımdayken, ileride rahip olacağımı söylemiştim.” Ona kendisinin zaten küreselleşme karşıtı hareketin rahibi olarak görüldüğünü söylediğimde işi şakaya vuruyor. “Bir rahibeye aşık olmuştum, aslında her şey böyle başladı. Rahiplerle rahibelerin birlikte yaşadıkları yönünde sonradan yanlış çıkan bir inanca sahiptim.” Sonra sesinin tonu bir kademe ciddileşiyor. “Bugün herhangi bir dini duygum yok ve dinin kendi başına özgürleştirici bir şey olduğunu savunuyor değilim. Ancak dini geleneklerle ilişki kurmamız gerektiğini söylüyorum. Korkarım ki soldakilerin çoğunun dine ve dini hareketlere karşı alerjisi var. Bence dinle hem pratik açıdan hem de düşünsel açıdan ilişki kurmak çok önemli; sol ile din bu yüzden güçlerini birleştirmeli. Yüzyıllardır siyasi savaşlar din alanında verildi. Bu bizim, isyan kültürümüzün mirasının bir parçasıdır. Dini hareketlerle bizim kültürümüzün boşanması bana o yüzden çok anlamsız geliyor. Dini bir çerçeve içinde hareket edenlerin özgürleşme hareketlerinden dışlanması da bu yüzden kesinlikle anlayamadığım bir şey.” Latin Amerika’da kurtuluş teolojisini, bu fikrin Hristiyan çerçevesiyle Marksist ve devrimci geleneklerin kesinlikle uyum içinde nasıl bölgeyi dönüştürdüğünü anlatıyor.

İstanbul’a İmparatorluk’la başlayan üçlemenin son kitabı olan Ortak Zenginlik’ten bahsetmek için gelmişti Hardt ve TÜYAP’ta Ayrıntı Yayınları’nın düzenlediği “aşk ve devrim” söyleşisinde Marcel Proust’tan bahsetmişti. Marcel, Yitik Zamanın İzinde’de aşkın bir çokluk ve ortaklıkla, bir dizi özelliğin başka bir dizi özellikle uyuşmasıyla açıklanabileceğini anlatıyordu Hardt’a göre; ben seni basit bir biçimde, sana sahip olmak için sevmem, senin yüzündeki çilleri ve arkadaşlarını ve okuduğun kitapları ve çıktığın yürüyüşleri sevdiğim için severim. Ve sen de beni tek bir özelliğim yüzünden değil, temsil ettiğim bir ‘çokluk’ ile seversin. Konuşmamız sırasında “Aşkta olduğu gibi siyasette de mülkiyet ve teklik yerine ortak zenginlik ve çokluktan yanayım,” diyor. “Özerklik de vurguladığım bir başka kavram. Bu kavram çok ilginç bir biçimde gelişmiş; biri ortaya atmış ve sonra yayılmış değil, toplu halde, bir çokluk halinde Latin Amerika’da geliştirilmiş. İtalyan geleneğinde ve şimdi Kürt hareketinde de özerklik üzerine düşünülüyor.” Ona sol içindeki tartışmaları, özellikle de demokrasinin devlet aracılığıyla mı yoksa devletin dışında mı gelişebilecek bir kavram olduğunu sorduğumda “Bunun tek taraflı bir yanıtı olamaz,” diyor. “Enerjilerimizi sürekli olarak devletten taleplerde bulunmaya mı yönelteceğiz yoksa devlet dışında özerk toplumsal biçimler yaratmaya mı? Bence ikisi de gerekli ve önemli. Hem devleti ele geçirmek hem ona meydan okumak, bunların ikisini birden yapmak gerekiyor.”

Öne çıkmayı ve haykırmayı sevmezmiş gibi görünen ama küreselleşme karşıtı harekette de bugünkü Occupy hareketlerinde olduğu gibi Negri ile ortaya attıkları fikirlerin tartışıldığının ve pratiğe döküldüğünün farkında olduğunu söyleyen Hardt, belli ki düşüncelerini de, bunların pratiğe dökülmesini de aşkla seven biri. “Amerikan gazeteleri sürekli olarak Arap dünyasındaki hareketlerin liderlerini tespit etmeye çalışıyor ve her gün başka bir isme işaret ediyorlar,” diyor ayrılmadan önce. “Anlayamadıkları şey, bu hareketlerin lidersiz, çokluğun sürüklediği hareketler olduğu. Buna alışmaları zaman alacak.”

27 Kasım 2011'de Sabah Pazar'da yayımlanan yazı.

Stalemate in Turkey’s Kurdish question demands brave new moves

2011-11-16T09:04:00.000+02:00

Who could have imagined that one day pedestrians in İstanbul’s most artistic and liberal neighbourhood of Cihangir would stumble upon a massive wall of graffiti that read, simply and terrifyingly, “Exterminate all Kurds”? That day came earlier this month.

Something has happened in Turkey that has made racism, once again, an everyday occurrence. Yet there are concrete steps that can be taken to halt a seemingly endless cycle of hatred.

Turkey’s 30-year conflict with Kurdish separatists has created an ideal habitat for racism. Ethnically different from the majority of Turks, many Kurds have supported a political movement that has aimed, among other things, to legalise the use of the Kurdish language and expand Kurdish rights in the public sphere. Kurds have also felt discriminated against in terms of where they could live and the schools they could enrol in. One radical group, the Kurdistan Workers’ Party (PKK), adopted a secessionist agenda and has used violence against Turkish security forces, as well as civilians, sparking sporadic clashes between the PKK and the Turkish government over the last three decades.

Over the years, a number of attempts have been made to defuse the conflict. For instance, in 2002 Turkish Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan lifted the state of emergency in the Kurdish-populated areas in eastern Turkey and in 2009 his government began what he called the “Kurdish opening”, a multi-pronged approach to resolving tensions between the Turkish government and the country’s Kurdish population.

Photograph: Cengiz Semercioğlu for Hürriyet

Turkey’s state television soon began broadcasts in Kurdish, and economic and political relations with the Kurdistan Regional Government in Iraq provided a more peaceful and democratic atmosphere that was publicly supported by both Turkish and Kurdish intellectuals.

During the last two years, however, things began to go alarmingly wrong, resulting in public disputes between Turkish and Kurdish politicians. Some of Erdoğan’s political manoeuvres were labelled fascist by Kurdish politicians, while Kurds were accused of pursuing an uncompromising agenda. Both sides then reached, once again, for their weapons.

It is high time that both sides search for democratic and non-violent solutions.

A great responsibility lies with Erdoğan’s government. His party should press strongly for dialogue and reform that will provide political solutions to the inequalities Kurds have been subjected to for so long. We don’t yet have comprehensive anti-discrimination legislation, and so Turkey should ratify all international agreements aimed at ending racial discrimination.

Furthermore, the government and civil society must reassess Article 301 of the Turkish Penal Code, which forbids insulting Turkish identity, Turkey or its government institutions, makes it extremely difficult to have an open discussion on matters related to national identity. It is still in place and used arbitrarily, and is a threat to anyone who belongs to a political or ethnic minority. The responsibility to find democratic and peaceful solutions also lies with Turkish Kurds. Political violence in the form of suicide attacks and assaults to military bases have proved to be extremely injurious for Kurdish rights. Putting an end to aggressive attacks towards Turkey’s security forces can contribute to solving the current impasse. Kurdish politicians have enormous influence over their people. They have earned their people’s trust and respect and they will need to take the lead in any political solution.

After all, the question “What do Kurds want?” is not very difficult to answer. Turkey’s election limit, which excludes parties that have less than ten per cent of all votes from the parliament, makes it difficult for comparatively smaller parties – such as the Peace and Democracy Party which represents Kurdish interests – to participate in the political arena. This cut off point should be done away with to allow democratically elected political representation from minority political movements. Revising the definition of “Turkishness” in the constitution – making it a general concept rather than one related to a specific race or ethnic group – will also go a long way toward building goodwill.

In addition, Kurds are asking the government to improve prison conditions for Kurdish political prisoners, including PKK leader Abdullah Öcalan. Even though conditions for inmates have improved dramatically over the last decade, the prison environment for political inmates still remains a concern for many.

It is not force but an ambitious new political agenda that will bring resolution to Turkey’s greatest conflict of the last century. For Erdoğan and his Kurdish counterparts, these steps will cost little, allowing Turkey to win a long-deserved peace, hopefully wiping out once and for all the horrifying graffiti of the past.

###

* Kaya Genç is an Istanbul-based novelist and scholar specialising in late Victorian literature. Visit his blog, Musée des Beaux Arts, at kayagenc.blogspot.com. This article was written for the Common Ground News Service (CGNews).

Source: Common Ground News Service (CGNews), 15 November 2011, www.commongroundnews.org Copyright permission is granted for publication.

This op-ed was published in the November 15th 2011 edition of Common Ground News Service, a service offered by Search for Common Ground, an international non-governmental organization (NGO), headquartered in Washington and Brussels, whose mission is to transform the way the world deals with conflict - away from adversarial confrontation towards cooperative solutions.

This op-ed was reprinted in the November 17, 2011 issue of Daily News Egypt.

This op-ed was reprinted in the November 19, 2011 issue of Khaleej Times.

This op-ed was reprinted in the November 21, 2011 issue of The Daily Star.

This op-ed was reprinted in the November 18-24, 2011 issue of The Bali Times.

Kaplan, karısı ve Balkanlar'ın korkutucu simetrisi

2011-11-14T23:25:00.000+02:00

Mayıs ayında Makedonya’da düzenlenen bir PEN konferansında Karadağ, Sırbistan, Hırvatistan gibi farklı ülkelerden gelen genç arkadaşlarla “Balkanları temsil etmenin doğası” üzerine konuşmuştuk: ben lafa sinemadan girmiş, Emir Kusturica’nın Yeraltı filminde Belgrad’ın ve şehrin tarihi hayvanat bahçesinin bombalandığı sahneyi gösterip Kusturica’nın Yugoslavya’yı özünde dini bir ontolojiyle anlattığını savunmuştum. Kendi içinde bir biçimde mutlu bir bütünlük dış güçlerin attığı bombalarla yıkılıyordu, huzuru ve bütünlüğü ortadan kalkan cennetin sakinleri kendilerini yeryüzü dediğimiz vahşi alemde buluyorlardı. Sosyalist Kusturica’nın dini estetiği nereden bakılırsa bakılsın ilginç bir mevzuydu. Tea Obreht’in “Kaplanın Karısı” romanında aynı bombalama sahnesine rastlamak bu yüzden şaşırtıcı oldu. Kusturica’da bombaların öldürdüğü hayvanlar arasında en çok vurgulananı bir maymundu; Obreht’in romanı ise ışığını buradan kaçan bir kaplanın ve yarattığı efsanenin üzerine düşürüyor.

Hakkını verelim, anlattığı her ayrıntıyı “gören”, tahayyülündeki imgeleri muğlaklıktan uzak, kesin bir biçimde düzyazısına yerleştiren bir roman yazmış. Her şey net olarak görülmüş eşyalar, manzaralar, insanlar ve hayvanların rengarenk parıldayan dünyasında geçiyor. Bu anlamda üzerine ölü toprağı serilmiş, hantal ve tozlu bir coğrafyada dolaşmıyoruz, taze kahvenin kokusunu alıyoruz ve bir karakter gece yürüyüşüne çıktığında biz de üşüyoruz. Daha ilk sahneden başlayarak, anlatıcı Natalia’nın dört yaşındaki haliyle cebinde Kipling’in Jungle Book’unu taşıyan büyükbabası Stefan’ın yaşantıları kesin renkler ve ayrıntılarla benzersiz kılınmış, bunu hemen görebiliyoruz. Söz oyunları, ironi, şakalar ve edebi oyunlar yeterli derecede hayal edilmediği için bulanık kalan bir estetik dünyayı daha kolay hazmedilir kılmaya çalışmıyor. Gerçekte bu saydıklarımızın yokluğundan bahsedilebilir, ne de olsa Obreht ilk romanında öncelikle “ciddi, gerçekçi edebiyat formu”nda sınıfı geçmek için uğraşmış.

Büyükbabasının izinden giden Natalia anlatının şimdiki zamanında çocuk doktoru olarak çalışıyor ve büyükannesi kendisine Stefan’ın ölüm haberini verdiğinde hiç ağlamıyor. Bir doktor olduğu için mi? Bilmiyoruz. Kederiyle yüzyüze gelmesi, büyükbabasını hayal gücünde yeniden görmesi ve onu temsil edip yeniden anlaması gerekiyor, bunu hissediyoruz. Ve böylece altmış yıl öncesine dönüyor, büyükbabasıyla kendi çocukluğunda yaşadıklarından da geriye, Stefan’ın çocukluğuna gidiyor. Burada romanın çerçevesini oluşturan iki öyküyle karşılaşıyoruz: biri yukarıdaki hayvanat bahçesinden kaçan kaplan ve onun “karısı” üzerine, diğeri ise roman boyunca üç ana bölümde karşımıza çıkan Ölmez Adam’ı anlatıyor.

Kaplanın Karısı iki neden ötürü akla İngiliz şair William Blake’i getiriyor. “Aşırılığın yolu bilgeliğin krallığına çıkar,” demişti Blake. Obreht’in romanı da, kısa sürede anlıyoruz ki, büyükbabanın öyküsünü çeşitli Balkan mitlerini iyice sağarak, efsaneleri modern öncesine ait anlatılar olarak görüp küçümsemektense bilakis bunları benimseyip sonuna kadar götürerek kullanmak anlamında “aşırılıklar”la dolu. Bilgeliğe ulaştığı pek de söylenemez ama tek bir güzel imge de bilgeliğin yerini tutabilir ve Kaplanın Karısı’nda böyle bir imge var. Kitabın ilginç yanı, Galina kasabasında geçen olayların, adı verilmese de Yugoslavya, Belgrad ve Tito’dan bahsettiğini anladığımız bölümlerde anlatılan bu efsanelerin “New Yorker üslubu” diyebileceğimiz bir gerçekçi edebiyat düzleminde yazılmış olmaları. Büyülü gerçekçilikten payını almış bu gerçekçilik anlayışı bir John Cheever malzemesi olabilecek öyküyü (büyükbabasının ölümünün ardından ona dair hatıralar arasında gezinen ve aniden bir keşif yapan genç kız) çok farklı bir yerinden kavramış. Gerçekten de başarıyla “kavramış” ki biz de bir akşam Stefan’la Natalia’nın karşısına çıkan o hayvanı görebiliyoruz: Blake’in şiirinde “gecenin ormanlarında” parıldadığını okuduğumuz kaplana ne kadar da çok benziyor. Bir başka yerde karşımıza çıkan fil, “yol boyunca hareket eden devasa bir gölge” olarak önümüzden geçiyor. Stefan torununa dönüp ona bu akşam paylaştıkları yaşantının özelliğini hatırlatıyor. “Bu savaşın öyküsü, içerdiği tarihler, isimler, onu kimin ve neden başlattığı gibi bilgiler, herkese ait. Yalnızca onun içindekilere değil, aynı zamanda gazete yazarlarına, binlerce kilometre uzaktaki siyasetçilere, burada hiçbir zaman bulunmamış ve hatta burayı duymamış olanlara da ait. Ancak böylesi bir şey, bu sana ait. Yalnızca sana ait. Ve bana. Yalnızca bize ait.”

Stefan’ın “bu” diyerek tarif ettiği, kesin ayrıntılarla anlatılmış benzersiz yaşantı, romantik dönemden gelmiş bir edebiyat anlayışını düşündürüyor: roman bize benzersiz içsel deneyimleri anlatıyor, bunların tekilliğine vurgu yapıyor ancak bir yandan da Bosna savaşı sırasında bu tekilliklerin sonsuz çeşitliliğini ima ediyor. Obreht, Galina’da geçen ve “kulaktan dolma” diyebileceğimiz bir biçimde kendisine ulaşan öykülerin baş karakterlerine odaklandıktan sonra anlatıcı konumunu biraz yana çeviriyor ve buradaki bir ikinci karakteri odağına alarak bir ikinci öykü anlatıyor. Bu, karakterlerin hepsi anlatılana dek sürdürülebilir bir teknik. Kitaba adını veren ve bir kasapla evli olan dilsiz bir kadının hayvanat bahçesinden kaçan kaplana olan bağlılığını ve kocası kaplanı öldürmeye karar verdikten sonra yaşananları anlattığı “kaplanın karısı” öyküsü örneğin, herhangi bir biçimde romana hakim olmuyor. Aynı şekilde Stefan’ı ziyaret eden ve ölümsüz olduğunu doktora ilk başta inandıramayan Ölmez Adam karakteri de pek çok öyküye bölünmüş romanın baş karakteri değil. Ortaya çıktığında çevredeki bütün ışıklar sönüyor, bir Tolstoy romanının (diyelim ki Savaş ve Barış’ın) aksine anlatının “ötekileri” aydınlatan merkezi ortadan kalkıyor ve Ölmez Adam’ın efsanesi kitabın kalbi gibi atmaya başlıyor. Bir sonraki bölümde Natalia’nın bugün yaşadıkları o kalbi alıp hasta çocukların ve sefaletin resmedildiği mekanlara götürüyor, ta ki dilsiz kadının kaplanın çocuğunu doğuracağı yönündeki dedikoduları dinlediğimiz yeni bir bölümde yine yer değiştirinceye kadar.

Ölmez Adam, ölmek üzere olanları ziyaret ettikten sonra her şeyin yolunda olup olmadığını kontrol ediyor: öleceklerini bildiği ölümlüleri yakından seyretmekten zevk alan ölümsüz bir adam bu. Bir Müslüman kasası olan Saraborlu bir kadınla evli Hıristiyan Stefan’la şehrin bombalanmasının hemen öncesinde bir otelin lokantasında karşılaştıkları sahne, ötekilerden daha yoğun bir biçimde romanın merkezine yerleşiyor. Burada çok yaşlı bir garsonun kendilerine servis ettiği mezeleri, sarmaları, baklavaları zevkle yiyor, rakı içip Osmanlı mutfağının çeşitli zevklerinin tadını çıkarıyorlar. Obreht’in dünyasında Osmanlı’ya dair bu tür kültürel ayrıntılar italik olarak dizilmişler: Bosna savaşıyla birlikte Osmanlı mutfağı üzerine aldığımız bilgilerin üzerinde turistik bir hale dolaşıyor.

Balkanların siyasi olarak sorunlu, çalkantılı, savaşlı, dertli, patlamaya hazır biçimde tasvir edilmesinden şikayet edenler arasında iki farklı eğilimi tespit edebilirsiniz, bunlardan biri Balkanları “gerçekten gerçekçi” olarak temsil etmenin yeni yollarını keşfetmeyi önerirken diğerleri “gerçekçi olmayan gerçekçiliğin” altını onunla alay ederek oymaktan yanadırlar. Gerçekçilik mi parodi mi? “Tolstoy mu Dostoyevski mi?” kadar çözümsüz bir soru bu ve Obreht’in verdiği yanıt da sorunun sorulmasını ortadan kaldıracak denli tatminkar değil. Ayrıca Balkanların öyküsünün efsane ve fabl formları ve Kipling referansıyla anlatılması, bir kez daha Jameson’un üçüncü dünya romanına dair sorularını akla getiriyor: alegori mutlaka gerekli mi? Burada Kaplanın Karısı’nın edebi atalarını sayarken Garcia Marquez’in Yüz Yıllık Yalnızlık’ı veya Kipling’in Jungle Book’u kadar Jonathan Safran Foer’ın Her Şey Aydınlandı’sını da hatırlamak gerekiyor: Avrupa’nın çeşitli bölgelerinden Atlas Okyanusu ötesine göçmüş Amerikalıların yazdıkları romanlar, Avrupa tarihini kişisel anlatılar ve aile tarihleri üzerinden yeniden yazıyorlar. Foer’ın Ukrayna’nın ücra kasabalarında dolaşırkenki dikkatlerinden biri, Amerikan kültürünün bugünkü Doğu Avrupa’yı nasıl istila ettiğini parodik bir dille göstermesinde ifadesini buluyordu. Obreht ise dilden çok öyküleme biçimleriyle ilgileniyor ve modern öncesi bir öykü çeşitliliğini kendi aile tarihinin merkezsizliğini de gösterecek biçimde kitabın kalbine yerleştiriyor.

1990‘lara geliyoruz. Yine gökyüzünden düşen bombalar eşliğinde Belgrad savaş alanına dönüşüyor, hayvanat bahçesinin kapıları kilitleniyor. Herkes içerideki hayvanların akıbetini merak ediyor. İnsanlar geceleri çay bahçelerinde zaman geçiriyor, ne de olsa bir savaş uçağı için yollarda dolaşan hareketli ufak şekilleri vurmanın daha zor olacağını düşünüyorlar. Bir kaplan, Zbogom, kendi bacaklarını yemeye başlıyor. Bakıcılarına karşı evcil olan kaplan kendisine karşı acımasızca davranıyor: kendi kendini parçalayan Zbogom’u en sonunda vuruyorlar. “Onu büyüten, bakıcılık yapan, tartan, yıkayan, hayvanat bahçesinde sırt çantasında dolaştıran, o yavruyken çekilmiş bütün fotoğraflarda elleri görünen adam çekmişti tetiği. Sonraki bahar, kaplanın eşinin kendi yavrularından birini öldürdüğünü ve yediğini söylediler.”

Bu çarpıcı görüntüler arasında Stefan’ın kaplanı yeniden arzı endam ediyor. Tıpkı Ölmez Adam gibi o da fazlasıyla gizemli ve sonsuza dek yaşayacakmış gibi görünüyor. Galina’da kış mevsiminin hiç ayrılmadığı bir mağaranın içinde uyuyan, rengarenk kuşlara hayranlıkla bakan bu kaplanın yalnız ve kısık sesi, kitabın sayfalarının arasından edebi yetenek dediğimiz o gizemli yaratık gibi hünerle geçiyor. Anlatıcı “kimse onu artık duymuyor” dese de, Obreht sayesinde Stefan’la garsonu ve Ölmez Adamı bir araya getiren lokantanın genişliğini, gölgeli köşelerini, boş masalarını, solgun masa örtülerini, tabaklarla çatal bıçak takımlarının ve bardaklarının uzaklarda düşen bombalarla hafifçe tıngırdamalarını görebilişimiz gibi, kitabın ilk sayfasında dört yaşındaki Natalia’ya benzer biçimde bizim de ancak bir hayvanat bahçesinde görüp yalnızca hayalgücümüzde yaşatabileceğimiz o benzersiz hayvanın nefes alıp verişini de duyabiliyoruz. Kaplanı “korkutucu simetrisi”yle gördüğümüz bu imge, tek başına her türlü bilgelikten daha değerli: aşırılığın yolu bilgeliğin değilse bile bu kaplanın krallığına çıkıyor.

Sabit Fikir dergisinin Kasım 2011 sayısında yayımlanan yazı.

İşgalcilere selam

2011-11-13T16:41:00.001+02:00

Salman Rüşdi, Judith Butler, Margaret Atwood, Jennifer Egan, China Mieville, Alice Walker ve Neil Gaiman gibi ünlü yazar ve akademisyenlerin girişimiyle hazırlanan ve New York'taki Wall Street protestocularına destek veren Occupy Writers hareketi, Türkiyeli yazarların da desteğini aldı. Aralarında Elif Batuman, Meltem Arıkan, Esmehan Akyol, Kaya Genç, Doğu Yücel ve Gönül Dönmez-Colin'in yer aldığı Türkiyeli yazarlar, "Aşağıda imzası bulunanlar ve bize katılacak herkesle birlikte Occupy Wall Street ve dünyanın her yerindeki Occupy Hareketleri'ni destekliyoruz" yazılı metne destek verdiler. OccupyWriters.com adresindeki dilekçeyi şimdiye kadar yaklaşık 1500 yazar imzaladı.

12 Kasım 2011'de Sabit Fikir'de yayımlanan haber.

“Tüm kayıplar telafi edilir ve sona erer acılar”*

2011-11-13T16:36:00.000+02:00

Londra’da Tate Modern’dan St Paul Katedrali’ne uzanan bir köprü vardır: Altından Thames nehrinin sessizce aktığı Millenium Köprüsü, bundan 11 sene önce ilk defa halkın kullanımına açıldığında ve insanlar üzerinde yürümeye başladıklarında, hiç kimsenin ummadığı bir biçimde bir sola bir sağa doğru sallanmaya başlamıştı. Londralılar bu yüzden Millenium Köprüsü’ne Sallanan Köprü adını vermişlerdi, Julian Barnes’ın yeni romanındaki kritik bir buluşma sonradan mühendisler tasarımını değiştirince artık sallanmayan bu köprüde gerçekleşiyor.

Gerçekten de daha uygun bir yer olamazdı. Çünkü Barnes’ın altmışlı yaşlarının başında, emekli bir adamın hatırlamanın doğası üzerine düşünüşü hakkındaki yeni romanında geçmiş, sallanan bir köprüye benziyor. Üzerinde hep birlikte yürüyoruz ve bizi artık taşıyamayacağından korkuyoruz. Bir sola bir sağa gidiyor ve her an çökebileceğini hissediyoruz. Ama kimimiz katedrale kimimiz çağdaş sanat müzesine ve sonuçta her birimiz farklı yerlere gitsek de, köprüye güvenmekten başka bir çaremiz yok.

“The Sense of an Ending”in anlatıcısı Tony de gözlerimizin önünde, nasıl yapılacağını düşe kalka öğrenerek köprüde ilerliyor. Öncelikle geçmişine, ortaokul yıllarına götürüyor bizi: öykü Barnes’ın sessizce yaptığı tipik bir Flaubert referansıyla, Madame Bovary’deki gibi “sınıfa yeni bir çocuğun gelişi”yle açılıyor. Yine Bovary’deki gibi kitabın anlatıcısı, sınıfa gelen yeni öğrenciye dışarıdan bakan biri. Flaubert’in çekingen ve sönük Charles Bovary’sinin aksine, Barnes’ın yeni öğrencisi Adrian Finn daha ilk andan itibaren parlak bir zekaya sahip olduğunu gösteriyor. Kendi aralarında Otomatik Portakal’dakine benzer ufak bir çete kuran anlatıcı Tony, Colin ve Alex bu çocukla kısa sürede arkadaş oluyorlar. Birbirlerine ancak kendilerinin çözebildiği bir üslupla mektuplar yazarak ve herkesle dalga geçerek bir birlik duygusu yaşayan üçlü ne kadar makara yapmaya meyilliyse, Adrian da bir o kadar ciddi biri. Ama ciddiyeti benzersiz zekasından kaynaklanıyor, zeka eksikliğinden değil. Özellikle tarih derslerinde Joe Hunt adlı hocalarına verdikleri yanıtlardan anlıyoruz ki “bizimkiler” daha çok Camus’den ve varoluşçuluktan hoşlanan isyankâr tipler. Adrian ise Wittgenstein ve dilin ve bilginin doğası üzerine düşünen farklı biri.

Yıllar geçiyor. Adrian Cambridge’e gidiyor. Böylelerini bilirsiniz, dünya onlar için yaratılmıştır. Cambridge’den mezun olduktan sonra Whitehall’daki siyaset dünyasında, Foreign Office’in memuriyetlerinden birinde kendilerine benzersiz bir yol çizerler. “Ülkenin kaderini belirleyen ahlaki seçimler” onlara aittir, ayrıcalıklı eğitimlerinin bedelini ödemek zorunda hissederler kendilerini. İngiltere sahip oldukları her şeyi vermiştir onlara ve şimdi sahip oldukları her şeyi İngiltere onlardan alacaktır.

Ve alıyor da. Thomas Mann’ın Doktor Faustus’unun kendisiyle aynı isme sahip besteci kahramanı Leverkühn gibi Adrian Finn de, bir dilbilimcinin sözleriyle söylersek, kendi üzerine “kapaklanıyor”. Böyle durumlarda yürümeye devam edemezsiniz. Kendi kendinizin ayak bağı olmuşsunuzdur, bacaklarınız birbirine dolanır, nasıl yürüyeceğini düşünmeye başladığında yürüyemez olan kırkayaktan farksızsınızdır. Dua edin de düştüğünüzde sizi tutacak bir ağ veya bir insan olsun.

Tony de benzer bir düşüş yaşıyor. Veronica adlı bir kızla çıkmaya başlıyor, bir sahnede Stefan Zweig okuru olduğunu gördüğümüz kız Tony’nin zevklerini küçümsemekle birlikte onunla takılmaktan geri durmuyor, anne babasıyla tanıştırmak üzere Tony’i evlerine davet ediyor. Burada Tony’nin bölük pörçük hatıraları arasında bir tavanın üzerinde pişmeye başlayan bir yumurta görüyoruz. Sonra tek başına bir odada kalan Tony’yi uyumadan önce dudağından öpen ve “ahlaksız rüyalar gör şimdi” diyen Veronica’yı. Bir sonraki cümlede, üst kattaki odasının banyosunda mastürbasyon yapan anlatıcının spermleri, su boruları aracılığıyla evin duvarlarında dolaşmaya başlıyor. Gerçekten unutulmaz bir görüntü.

Ayrılıyorlar ve günlerden bir gün Adrian’dan bir mektup geliyor: Verinoca ile birlikte olabilir miyiz, mektup böyle diyor. Sınıfın parlak çocuğu her şeyimizi alıyor elimizden, önce hayattaki bütün ayrıcalıkları ve şimdi de eski kız arkadaşımızı. Zaten onları tanıştıran da Tony olmuştu ve ilk buluşmada birbirlerinin içine düşmelerine ramak kalmıştı.

Bir ölüm haberi geliyor, hayatlarının eskisi gibi olamayacağını görüyorlar. Tony, başka bir kadınla, Margaret ile evleniyor. Birkaç paragraf içinde bir kızı olduğunu öğreniyoruz. 1960’lı yıllar geçiyor. Gençliğin sona erişi, orta yaş ve orta yaşın sonları. Tony bugünlere geliyor. E-posta ve Google Earth’ün çağına. Veronica’nın aile evini bulmaya çalışıyor ve eski dostlarıyla yazışmaya başlıyor. Sallanan köprüde buluşmalarının ardından, Tony ölen karakterin günlüğünün ve onun hatıralarının peşinden bir yolculuğa çıkıyor.

Tony her zaman acı çekmekten kaçınmış, hayatının normal olması için gerekli tavizleri daha en baştan vermiş, İngiliz sıradanlığının benzersiz bir örneği. Hatırlamak, bu yüzden özellikle acı verici oluyor. “Yalnızca sağlamcı davranırken olgun davrandığımızı düşünüyorduk. Sorumluluk sahibi olduğumuzu hayal ederken korkakça davranıyorduk sadece. Gerçekçilik dediğimiz, şeylerle yüzleşmektense onlardan kaçınmanın bir yoluymuş meğer.”

Julian Barnes yüksek sesle okunması gereken veciz bir roman yazmış. Sıfatları telaffuz etmek istiyor, cümlelerde çok narin kıvrımlar oluşturan virgüllere hakkını vermek için onların yüksek sesle okunurken yarattıkları duraksamaları duymanız gerektiğini anlıyorsunuz. 150 sayfalık bu uzun öykünün en büyük başarısı, puslu hatıraları arasında kaybolmuş anlatıcısının sendeleyerek ilerlediği köprüyü bize göz yaşartıcı bir kesinlikle gösterebilmesi. Heyhat, karşı tarafta yalnızca yaşlılık, ölüm ve unutuş var. Kayıplar telafi edilmiyor, sona ermiyor acılar.

*Shakespeare’in Hatırlayış konulu 29. sonesinin son dizesi

12 Kasım 2011 tarihli Milliyet Kitap'ta yayımlanan yazı.

Occupy Writers

2011-11-09T02:11:00.003+02:00

For more information about the Occupy Writers petition, which I signed along with hundreds of other fellow authors, click here.

The Art Issue

2011-10-16T18:52:00.000+03:00

Censorship is alive and well in the art world. Artistic expression is as vulnerable in democracies as it is in authoritarian regimes when it comes to sex, religion and the limits of tolerance. From international shows in the Gulf and the Far East to leading museums and galleries in the US and London, contemporary artists fall foul of local laws and sensibilities. Index on Censorship examines some of the most recent cases, talks to celebrated sculptor Anish Kapoor about taking a political stand and travels from Iran to China to see how artists are subverting the constraints on creative freedom.

Table of Contents

Editorial - Jo Glanville

Speaking Out For Freedom: Art, Solidarity and Political Pressure - Anish Kapoor

China's New Deal: Ai Weiwei's Arrest Marks a Sea Change for Artists in China - Simon Kirby

Picture This: 'Lollipope' By Parastou Forouhar - Malu Halasa

Return of the Culture Wars: Censorship in the US Has Set Back the Debate - Philip Kennicott

Battle Grounds: Reflections on A Funding Fallout - John Frohnmayer

Relics of Freedom: The Growth of the Art Market Pits Free Expression against Religion - Matthew Bown

Picture This: 'Piss Christ' By Andrés Serrano - Eugenio Merino

Art or Vandalism?: Street Art is Now a Symbol of Freedom in Cairo - Yasmine El Rashidi

Russia's Robin Hood: Performance Art that Cocks a Snook to the Establishment - Nick Sturdee

TIMELINE

Indecent Exposure: Images that Shocked the Establishment 000

Picture This: 'The House of Osama Bin Laden' - Langlands & Bell

Spaces of Freedom: Rozita Sharafjahan: A Pioneer on Iran's Art Scene - Shaheen Merali

Stripsearch - Martin Rowson

Fool For Art: In Defence of the Right to Artistic Expression - Jude Kelly

Sketches of Dissent: Challenging the Status Quo in Turkey - Kaya Genç

Picture This: 'To Be Inserted' - Peter Kennard

Kingdom of the Blind: Trouble in Sharjah: The Play That Caused Offence at The Biennial - Mustapha Benfodil

Index Index: A Round-Up of Art Censorship Stories

Index on Censorship is an award-winning magazine, devoted to protecting and promoting free expression. International in outlook, outspoken in comment, Index on Censorship reports on free expression violations around the world, publishes banned writing and shines a light on vital free expression issues through original, challenging and intelligent commentary and analysis, publishing some of the world's finest writers.

For subscription options visit: www.indexoncensorship.org/subscribewww.indexoncensorship.org: the place to turn for free up-to-the-minute free expression news and comment

Winner 2008 Amnesty International Consumer Magazine of the Year

You can pre-order The Art Issue through Amazon. To reach Galeri NON's Facebook page, click here.

Arianna Huffington: Blog ruhu engellenemez

2011-10-16T18:51:00.001+03:00

Arianna Huffington yanında bir kart destesiyle dolaşıyor. Bu deste iskambil kâğıtlarından değil, kendi kartvizitlerinden oluşuyor. Sırt tarafında America Online şirketinin rengarenk bir kuşun kanatlarını açtığı bir logosu var. Önünde ise telefon, adres ve twitter bilgileri. Kızkardeşi Agapi Stassinopoulos gelip ona içinde bunlardan yüz tanesinin bir arada durduğu bir kutu veriyor. İstanbul ziyaretinde tanıştığı gazetecilerle televizyonculara “Seni çok tuttum, mutlaka Huffington Post için çalışmalısın!” dedikten sonra bu kartvizitlerden bir tane veriyordu.

Huffington’ın seslendiği, baktığı, dokunduğu, “bana çalış” dediği insanların hali, hele bir de ellerinde bu kartlardan biri varsa, bütünüyle değişiyordu.

Doğuştan “network ustası” olduğu belli. Konferanstaki konuşmasından sonra kendisine soru sormak isteyenlere “Yaklaşın, yüzünüzü görmek istiyorum,” diyor ve soru soranlar kendilerini bir anda sahnede, onun yanında buluyorlar. Ama bir yandan da hayatta en çok sevdiği yerin evi olduğunu itiraf ediyor. 15 Temmuz doğumlu, “tipik bir Yengeç kadını”. Burcunun bütün özelliklerini taşıdığını söylüyor. “En sevdiğim tatillere hiçbir yere gitmeyerek çıkmışımdır. Ama son zamanlarda o kadar çok seyahat ediyorum ki, hiçbir yere gitmemeyi özlüyorum.” İdeal çalışma biçimi? “Üzerimde pijamalarımla evdeyim, dışarıya çıkmam gerekmiyor.” Bir yandan da insanlarla buluşmadan edemeyen biri. Bunun bir çelişki olduğunu kabul ediyor. “İnsanlarla konuşmayı başlatan kişi olmayı seviyorum. Yalnızlığa düşkünlüğümle çelişkili belki. Ama hayatım zaten bu çelişkilerin bir toplamı.”

Yunanistan’da 1967 yılında Albaylar Cuntası’nın yaptığı askeri darbe gerçekleştiğinde 17 yaşındadır. Naziler Yunanistan’ı işgal ettiğinde bir yeraltı gazetesi çıkaran babası tutuklanıp bir toplama kampına gönderilir. Agapi ve Arianna’nın anneleri Elli, İngiltere’ye gitme hayalleri kuran kızlarının eğitimlerini askeri darbe ortamına karşın sürdürmeleri için elinden geleni yapar. Sokağa çıkma yasağına karşın cesaretini toplayıp okula gider, aynı yıl Cambridge’de kendisini çok farklı bir dünyada bulur. Cambridge’deki tartışma topluluklarında yoğun Yunan aksanlı İngilizcesine karşın parlak zekası ve kararlılığıyla kendine pek çok hayran edinir. “Gençliğimde beni en çok etkileyen kavram ‘agora’ydı. Agora, buluşma mekanı demektir. İnsanların toplumsal bir bağlamda bir araya gelmesi. Hem dinlemeyi hem konuşmayı içerir.” Konuşmayı çok önemsiyor ve hayatının en güzel dönemi olduğunu söylediği bugünlerdeki işi Huffington Post sitesinin blog yazılarını da birer konuşma olarak tarif ediyor. Agora’nın yanına ise kahvehaneyi yerleştiriyor. “İster antik Yunan, ister modern Türkiye olsun fark etmez, kahvehaneler çok önemlidir. Starbucks’da insanları çoğunlukla ellerinde bir gazeteyle görürsünüz. Ancak geleneksel bir kahvehaneye gittiğinizde çevrenize bakın, insanlar ne yapıyor diye... Konuşuyorlardır! Bunun değerini ve barındırdığı ruhu anlamamız gerek.” Camridge’deki tartışma kulübünün başkanı olan ve 23 yaşında ilk kitabı “The Female Woman”ı yayımlayan Huffington, o günlerden bu yana bir biçimde hep konuşuyor. “Toplam 13 kitap yazdım. Bloglar ve kitaplar birbirlerinden farklı canlılar,” diyor. “Her zaman yazarlığı sürdürdüm. İnternette yazdıklarınıza anında yorum yapılmasına, her şeyin hızlı bir biçimde gelişmesine bayılıyorum. Ama kitapların yeri ayrı. Konuşmanın özel bir biçimini sunuyorlar.”

Üniversiteden sonra tanıştığı 40‘lı yaşlarındaki İngiliz gazeteci Bernard Levin, ona konuşmanın değilse bile yazmanın inceliklerini öğretmiş, yazılarını ve kitaplarını düzenlerken Huffington’a yardımcı olmuş. Yaşadıkları ilişki Levin’in çocuk yapmayı istemeyişiyle sona erince 1980 yılında Amerika’ya taşınmış. Pablo Picasso ve Maria Callas üzerine yazdığı kitaplarla best-seller olmuş, bir süre sonra tanıştığı petrol milyoneri Michael Huffington’la 1986 yılında evlenmişler. 11 yıllık evliliğin sonunda kendisine yeni bir hayat kurmaya çalışırken yarattığı ve bu yıl America Online’ın satın almasıyla konuşulan Huffington Post sitesinin kökeninde onun hayatı boyunca konuşmaya ve yazmaya yönelik bu merakı var. Blogların bugünün ruhunu içerdiğini söylüyor. “Bloglar bizi birbirimize bağlayan, ruhlarımızı birleştiren şeyler. Aslında her blog bir şişeye benziyor. İçine hangi şarabı koyduğunuza göre anlamı değişiyor.” Blogosfer’de iyi bir hayat sürmenin sırrı, rahat olmak. “Önemli olan kontrolü bırakmak. Eğer kontrol manyağıysanız, blogosfer sizin için iyi bir yer değil. Yazınızı yayımladıktan sonra insanların konuşmalarına izin verin. Her şeyi kontrol edemezsiniz.” Huffington Post’da bugüne dek yüz milyondan fazla yorum yayımlanmış, sitenin sayfaları bir milyardan çok kez görüntülenmiş. İşlerinin zor olduğunu söylüyor çünkü insanların bir araya gelip kurdukları bu ruhun kötü amaçlar için kullanılması onların sorumluluğunda. “Troller veya sahte isimlerin arkasına saklananların konuşmalarımızı gasp etmelerine izin veremeyiz. Editörlere geleneksel medyada olduğundan daha büyük bir sorumluluk düşüyor.”

Kesinlikle ruha ve ölümden sonra yaşama inandığını söylüyor. Marx’ın kalpsiz bir dünyanın kalbi diyerek tanımladığı dinin yerini Huffington’ın dünyasında bloglar alıyor. Swissôtel’de sabahki konuşmasından sonra Patrik I. Bartholomeos’la buluşması da bu yüzden anlamlı görünüyor: ikisinin işi de ruhlarla, ama farklı ruhlarla. “Evet, blogların yeni bir ruhani hareket olduğunu düşünüyorum. Arap Baharı’na, Wall Street işgaline bakın. Londra’daki yağmalamalarda kötüye kullanılmış olabilir ama bloglar ve sosyal medya çok değerli bir ruhun taşıyıcıları bugün,” diyor. “Bu ruhu yasaklayamazsınız. Her zaman Heraklitos’un sözünü örnek veriyorum, aynı suda iki defa yıkanılmaz. YouTube veya Blogspot gibi siteleri yasaklayarak ve bu ruhu engellemeye çalışarak bir yere varamazsınız.” İnternetin toplumsal dönüşüm ruhunu yaratan değil, hızlandıran bir araç olduğu görüşünde. Atina’daki çocukluğu, Cambridge ve New York yıllarından sonra huzuru bulmuş ve kötü ruhları kovmuş gibi, “Hayatımın en mutlu dönemindeyim,” diyor. “Böyle bir hayat yaşamış olduğum için minnettarım. Düşmanlıklar yaşadım, başarısızlıklarım oldu. Ama şimdi iki kızım var, lisedeler. Onlara da söylüyorum, başarısızlık başarının zıttı değildir. Başarıya çıkan yolda bir basamaktır. Her hayat bunların ikisini de içerir.” Blackberry sistemindeki teknik arızanın giderilip giderilmediğini kontrol etmek için telefonuna bakarken akşamları yatağa yattığında bile internette dolanmadan edemediğini söylüyor. “Ama eğer bağlantıyı kestiğiniz bir an varsa bu çok da büyük bir sorun değil. Sabah olduğunda hayatın aynı şekilde devam edeceğini düşünüp bağlantıyı kesebilmeniz gerek.” Bartholomeos’la fotoğraflarını twitter’a yüklemiş bile. Ayrılmadan önce elini çantasına atıp bir kartvizit uzatıyor. Sonra da o gün belki yüz farklı kişiye tekrar ettiği cümleyi neşeli bir edayla söyleyiveriyor: “Bu arada, Türkiye’ye geldiğimizde mutlaka Huffington Post için çalışmalısın.”

16 Ekim 2011'de Sabah Pazar'da yayımlanan yazı.

1Q84: Murakami usulü bir 1984

2011-10-14T19:00:00.000+03:00

Haruki Murakami’nin yeni kitabı 1Q84 neye benziyor? Adındaki bir rakamı değiştirerek gönderme yaptığı George Orwell’in 1984‘üne mi? Yoksa Murakami’nin en ünlü kitabında adı geçen Kafka’nın romanlarına mı? Hayır, 1Q84 bunlardan çok Amerikan edebiyatının en çok okunan yazarlarından Stephen King’in kitaplarını akla getiriyor. Benzer biçimde popüler kültürden beslenen, insana merak duygusuyla sayfaları çevirten, aklınızda hemen ‘film uyarlaması’nı görebildiğiniz romanlardan biri bu.

İlk paragrafıyla ilginizi çekiyor, bin sayfalık kitabı bitirmeden rahat edemiyorsunuz.

Üç kitaptan oluşan dizi, Amerika’da olduğu gibi Türkiye’de de bu ay tek bir cilt halinde yayımlanıyor. Kitapta “olaylar 1984 yılında geçiyor” ve ilk kitap Nisan-Haziran, ikincisi Temmuz-Eylül ve son kitap da Ekim-Aralık dönemini kapsıyor. Aşağıda özetleyeceğimiz öyküyü ilk iki kitapta baş karakterler Tengo ve Aomame’nin, son kitapta ise onların yanında Ushikawa isimli karakterin perspektifinden okuyoruz.

Her şey trafikte kalmış bir taksinin içinde bekleyen, mini etek giymiş, narin bir kadın olan Aomame’nin radyoda Janacek’in Sinfonietta adlı bestesini duymasıyla başlıyor. İmparatorluklar döneminin sanatçısı Janacek’in ölümünden iki yıl önce, 1926’da bestelediği bu notaları dinlerken Aomame yüzyıl başındaki Çekoslovakya’yı, Franz Kafka’yı, imparatorluğun yıkılışını ve Hitler’i düşünüyor ve aniden hatıraları onu Japonya’ya, imparator Taisho’nun ölümünden sonra ülkede yükselmeye başlayan milliyetçilik dalgasına ve faşizme taşıyor. Tıpkı Kazuo Ishiguro gibi Murakami de ülkesinin milliyetçi geçmişini kurcalamayı önemseyen bir yazar.

Spordan ve tarihten hoşlanan kahramanımız pek roman okumadığını itiraf ediyor. Biz çocukluğuna dair bilgi edinirken kendisi dinlediği müziğin bir taksinin ses sisteminden yükselemeyecek denli yüksek kaliteli olduğunu fark ediyor. Şoför trafik yüzünden müşterisini gitmek istediği yere zamanında yetiştiremeyeceğini söylediğinde, Aomame otoyolda ilerleyen arabadan nasıl ineceğini düşünmeye koyuluyor. Şoförün yönlendirmesiyle bir acil durum noktasında duruyorlar, buradaki bir acil çıkış merdiveninden aşağıya indikten sonra bir tren istasyonuna, oradan da asıl hedefi olan otele gidiyor.

Aeomame’nin bir kiralık katil olduğunu daha sonra öğreniyoruz; otelde öldüreceği adamın odasına doğru ilerlerken biz de Aomame’nin geçmişinde dolaşmaya başlıyoruz. 1954 yılında doğmuş, demek ki henüz 30 yaşında. On yedi yaşındayken okuldan arkadaşı Tamaki’yle yaşadıkları lezbiyen ilişkiyi anımsıyor ve kısa boylu, büyük göğüslü Tamaki ile uzun boylu, sportif Aomame’nin sevişmelerini Murakami oldukça duyumsal bir dille tarif ediyor. 426 numaralı odaya doğru bir otel görevlisi kılığında ilerlerkenki hali, suikastçi filmlerini akla getiriyor.

Ardından başka bir dünyaya, Tengo’nun hayatına geçiş yapıyoruz. Henüz bir buçuk yaşındayken annesini başka bir erkekle sevişirken izlemiş Tengo; adamın annesinin göğüslerini öptüğü anı her hatırladığında ter içinde kalıyor, bir tür panik atak geçiriyor. Tengo’nun genç bir yazar olduğunu, öyküler yazdığını, henüz başarıya ulaşamasa da ülkenin büyük yazarlarından biri olmayı hedeflediğini öğreniyoruz. Bir okulda matematik dersleri veriyor. İnsanların görmezden geldiği, kimsenin farkında olmadığı mutsuz ve içine kapalı bir karakter. Sürekli olarak başkalarının kitaplarını okuyor, göz attığı binlerce kötü roman sayesinde iyi romanın nasıl yazılacağını öğrenmeyi umuyor. Tokyo’da bir tren istasyonunun yanındaki bir kafede, editör Komatsu’yla sohbet ediyorlar. Ülkenin yayıncılık alanındaki en seçkin ismi Komatsu, Tengo’ya bir iş teklifi yapıyor: Fuka-Eri adlı liseli bir kızın yazdığı ve bir edebiyat ödülünün jürisine gönderdiği kısa roman, umut vadetse de bu haliyle mükemmellikten uzak. Komatsu, Fuka-Eri’nin bir kitap daha yazamayacağını, tek kitaplık yazarlardan olduğunu, üslubunun hiçbir zaman gelişemeyeceğini ve bu ‘genç deha’yı üne kavuşturmak için güç birliği yapıp kızın kitabını yeniden yazmaları gerektiğini söylüyor. Bu iş ise Tengo’ya düşüyor. Macera ilerledikçe Tengo Fuka-Eri’yle tanışıyor, onun disleksik olduğunu öğreniyor. O zaman bu kitabı kim yazmış olabilir? Tengo, genç kızın peşinden giderek onun koruyucusu adamla tanışıyor ve Fuka-Eri’nin ailesinin yaşadığı bir komünün gizemini aralamaya koyuluyor. Kimilerinin Orwell’in distopyasına benzettiği Takashima, kimilerine göre ise gerçekten yaşanılası bir ütopya. Böylece bir yandan Aomame’nin suikast görevlerini ve paralel evrenlerde yaşadıklarını, bir yandan da Tengo’nun Fuka-Eri ve Takashima’ya dair keşiflerini okuyoruz.

Japonya’da yayımlandığı 2009 yılında bir milyon kopya satan kitap, ekim sonundan itibaren İngilizcede ve daha sonra pek çok dilde yayımlandığında Murakami 2000’lerde en popüler yazarlarından biri olduğu Amerika, İngiltere ve diğer pek çok ülkedeki okurlarını yeniden fethedecekmiş gibi görünüyor. Murakami’nin beş yılda yazdığı kitaba dair ilginç bir hikâye, yayımlanmasından önce konusuna dair herhangi bir ayrıntının bilinmeyişi. Murakami ve yayıncısı kitabın içeriğini bütünüyle gizli tutmak konusunda anlaşmışlar ve yapıtın reklamını hiç yapmamaları, okurların merakını daha da çoğaltmış.

Japoncada Q harfinin okunuşuyla dokuz sayısının okunuşu aynı olduğundan 1Q84’ün Orwell’in 1984‘üne yaptığı gönderme, kitapla ilgili pek çok sohbetin odak noktasındaydı. Murakami ne demek istiyordu, günümüzde yeni bir kontrol toplumu tehlikesini mi haber veriyordu? Japan Times’da çıkan bir yazıda Terry Gilliam’ın Brazil filminin ilk isminin “1984 buçuk” olduğu, Anthony Burgess’in ise “1985” isimli kitabıyla Orwell’e saygı duruşu yaptığı hatırlatılırken Murakami’nin dünyasında Prenses Diana’nın hayatta olduğu, İran-Irak savaşının sürdüğü, Michael Jackson’ın hit şarkılarının dinlenmeye devam edildiği hatırlatılıyor. 1984 bir dönemin disütopyalarına konu olan “meşum” bir tarihken, günümüzde popüler kültürün sürekli yeniden geri döndüğü ve müziklerini, filmlerini, kültürünü yeniden keşfettiği bir nostalji nesnesine dönüşmüş durumda.

Murakami’yle King’in yolları da zaten burada kesişiyor. Kubbe gibi iddialı romanlarında popüler kültürle yüksek kültür arasında ayrım yapmadan her tür bilgi çeşidini ve edebi üslubu kitabına yerleştiren Stephen King gibi Haruki Murakami de fazlasıyla ‘maksimalist’ bir kitap yazmış. Kafka’nın tam tersi diye düşünebilirsiniz. Hatta Murakami’nin neden Japon edebiyatının en seçkin yazarları arasında görüldüğüne şaşırabilirsiniz. Ama Tengo, Fuka-Eri ve Aomame’nin maceralarını okurken insan 1000 sayfalık bir kitabı okutmanın kendisinin bile başlı başına bir başarı olduğunu düşünmeden edemiyor.

13 Ekim 2011 tarihli Milliyet Kitap'ta yayımlanan yazı.

Londra'da yaşanan, tarihteki ilk tüketici ayaklanmasıydı

2011-10-11T09:13:00.003+03:00

KAYA GENÇ: "Ahir Zamanlarda Yaşamak" adını verdiğiniz son kitabınızın ismi insana felaketleri ve yeni bir peygamberin gelişini düşündürüyor, niye böyle dini çağrışımları olan bir isim seçtiniz?

SLAVOJ ZIZEK: Dünyada ekolojiden biyogenetiğe dek pek çok konuda bir tür "kritik nokta"ya ulaştığımızı anlatmaya çalışıyorum. Bunun bir felaket olduğunu bile söylüyor değilim, yanlış anlaşılsın istemem.

Örneğin eğer ekolojiye bakarsanız, çevresel durumumuzun bu haliyle sonsuza kadar devam edemeyeceği çok açık. Eğer biyogenetiğe bakarsanız, bir şeylerin değişmekte olduğunu görürsünüz. Yakında psikolojik özelliklerimizi değiştirebilecek hale geleceğiz. Ve eğer yeni siyasi yönelimlere bakarsanız, yavaş yavaş bir apartheid toplumuna doğru evrildiğimizi görürsünüz.

Apartheid'ı hangi anlamda kullanıyorsunuz?

Bazı insanları kapsayan, bazılarını dışlayan bir sistemden bahsediyorum. Aslında çok mütevazi bir önermede bulunuyorum. 1990'larda Francis Fukuyama'nın "tarihin sonu" hayalini hep birlikte yaşadık. Bir biçimde liberal demokrasinin tarihin nihai formu olduğuna inandık. Belki onu biraz daha iyileştirebilir, daha hoşgörülü hale getirebilirdik ama sonuçta elimizdeki sistem liberal demokrasiydi. Ancak şimdi şu çok açık: bugünün ütopyacı düşüncesi, şeylerin şimdi oldukları şekliyle yaşayacaklarını söylemektir! Tarihin nihai biçiminin bu olamayacağını görmüş durumdayız. Eğer bu hayati önemdeki sorunlarla yüzleşmezsek, durum gitgide daha kötü bir hal alacak.

Peki ufukta tarif ettiğiniz bu gidişatı değiştirecek bir devrim imkanı var mı?

Devrim denildiğini zaman hemen şu soruyu sorarım, devrim ne demektir? Bir şeylerin değişmesi anlamında, evet, bir devrim olacak. Ancak sürekli olarak vurguladığım gibi, ben 20. yüzyıldaki haliyle Komünist Parti'nin geri dönüp bizi kurtaracağı yanılsamasını paylaşmıyorum. 20. yüzyıl sona erdi. Solun 20. yüzyılda aldığı biçimler, Stalinci komünizm ve hatta Batı'daki sosyal demokrasiler ve yine hatta, Porto Alegre, Seattle rüyaları da sona erdi. Seattle'da, Porto Alegre'de cemaatlerin doğrudan demokrasi yoluyla kendilerini yönettiği bir sistem fikrine inanmıştık, bunlar sona erdi. Aradığımız cevaplar bunlar değil. Devrim mi? Evet, devrim! Ama bazı temel, basit koordinatları değiştirmek anlamında bir devrim... Bunlar nasıl olacak? Bilmiyorum. Ama kesin olarak bildiğim bir şey var, 20. yüzyıl bitti ve ben ona karşı içimde hiçbir nostalji duygusu taşımıyorum. Solcuların sahip olduğu, eski kavgaların sürdüğü yönündeki inancı da paylaşmıyorum, hayır diyorum, bunların hepsi bitti.

20. yüzyıl bitmiş olsa da, 1912'de daha çok kazanç elde etmeyi isteyen yapımcılarının da katkısıyla ulaşım güvenliğini hiçe sayan Titanic gemisinin batışı, 1930 ekonomik buhranı gibi vakalar, günümüzden bahsederken kullanılan referanslar olmayı sürdürüyor. Bu karşılaştırmaları ilginç buluyor musunuz?

Eğer şu anda yaşanan krizlere bakıp bir ders çıkarmamız gerekiyorsa, o ders şudur: neo-liberalizm sona erdi. Ve ben, neo-liberalizmin zaten hiçbir zaman bir gerçeklik olmamış olduğu görüşündeyim. Eğer büyük kapitalist devletlere bakarsanız, Birleşik Devletler'e bakarsanız, devletin iktisadi hayatta gittikçe daha fazla yer tutmaya başladığını görürsünüz. Asıl ilginç olan durum da budur. Asya'da, Singapur'da, Çin'deki kapitalizmde devlet çok güçlü bir rol oynuyor. Bu, neo-liberal rüyanın sona ermesi ve benim için büyük bir meydan okuma anlamına geliyor. Kapitalizmin bir şekilde kendisiyle birlikte demokrasi getirdiğine inanılıyordu, şimdiyse kapitalizm ile demokrasi arasındaki evlilik ilişkisi yavaş yavaş bir boşanmaya doğru gidiyor. Kapitalizm demokrasiye gittikçe daha az ihtiyaç duyacak. Kitabınızda kapitalist toplumlardaki hoşgörünün aslında hoşgörüsüzlüğün ardında gizlendiği bir maske olduğunu söylüyorsunuz.

Bunu açar mısınız?

Ben hoşgörü kavramına çok eleştirel yaklaşıyorum. Bakın, Türkiye'de yaşayan sizler Batı'nın hoşgörü kavramının ne kadar sahtekârca olduğunu çok iyi biliyor olmalısınız! Hoşgörü, belli davranış koordinatlarını tanımlamak ve bu koordinatlara göre davranmayan insanlara hoşgörü göstermemek anlamına gelir, öyle değil mi? Örneğin Batı'nın Türkiye'yi yeterince demokratik, sivil, hoşgörülü ve benzeri şeyler olmamakla nasıl eleştirdiğini, köşeye sıkıştırdığını hatırlayalım. Peki buradaki korkunç şey neydi? Ben Türkiye'yi idealize ediyor değilim. Bütün devletler gibi Türkiye devletinin de kirli sırları olduğunu gayet iyi biliyorum. Ancak birkaç ay önce İstanbul'da eşcinseller büyük bir yürüyüş düzenlemişti. Binlerce insan geldi ve bir sorun çıkmadı. Şimdi, bu insanları alın ve bir Doğu Avrupa ülkesinde eşcinsel yürüyüşü yapmaya çalışın. Mesela İstanbul'dan çıkın, Hırvatistan'a, Macaristan'a gidin. Karşınızda eşcinsellere saldıran binlerce insan bulacaksınız. Türkiye Doğu Avrupa'daki ülkelerden çok daha hoşgörülü. Ben Türkiye'yi eleştirenlere diyorum ki, "Peki tamam, güzel ama şu eleştirilerinize Hırvatistan'la, Polonya'yla başlasanız daha iyi olmaz mı?" Batı kesinlikle burada ikiyüzlü bir oyun oynuyor.

Türkiye'nin eleştirilmesinin nedenlerinden biri askerlerin rolüyse bir diğeri de İslam'a yönelik korkular ve önyargılardı, bunlarda bir değişim yaşanıyor mu?

Eğer bunlardan bahsedeceksek olaya tarihsel bir perspektiften bakalım. İslam her zaman hoşgörülü bir din oldu; 18 ve 19. yüzyılda İstanbul'a gelen Avrupalı gezginler, buradaki dini hoşgörüden şaşkına dönmüşlerdi. İslam'ın ve özellikle de Osmanlı'nın özgün anlamıyla hoşgörüye sahip olmak anlamında çok gerilere giden bir tarihi var. Eğer çokkültürlülük konusunda bir şey öğrenmek istiyorsak, bu yüzden sizin tarihinize bakmamız gerektiğinin çok açık aldığını söylüyorum. Şimdi ikinci meseleye geliyorum: Türkiye daha sonra nasıl böyle hoşgörüsüz bir toplum haline geldi? 20. yüzyılın başında Avrupa'ya baktınız! Mustafa Kemal Atatürk ve Jön Türkler Batı'yı taklit edip modern bir ulus devlet olmayı istediklerinde, Türkiye hoşgörüsüzlükle tanıştı. Burada Ermenilere yapılanlardan da bahsediyorum... Batı toplumlarının daha hoşgörülü olduğu görüşü ise benim için büyük bir yalandan ibaret.

Kitabınızda Deepwater Horizon petrol sızıntısı felaketinden bahsediyordunuz; BP'nin eski CEO'su herhangi bir ceza almadan Türkiye'de çalışmalarını sürdürüyor ve çoğu kişi ekolojik felaketlere neden olan kurumlardan yakınıyor. Bunlara ne diyorsunuz?

British Petroleum'un kısmen suçlu olduğunu ve Louisiana'da yaptıkları şeyin korkunç olduğunu ben de düşünüyorum. Ancak ben bütün suçun şirketlere atılmasından yana değilim. Petrol şirketlerinin çoğunun suçlu olduğu doğrudur ama biz zaten hep suçu şirketlere veya bireylere atmaya eğilimliyizdir. Bir şirketi veya insanı suçlamak kolaydır. Daha zor olanı ise yapısal sorular sorabilmektir. British Petroleum'u suçlamak yerine nasıl petrol çıkardığımız üzerine düşünmek ve bunu sorunsallaştırmak gerekir. BP ortadan kalkarsa bütün sorunların çözüleceğini düşünmemeliyiz. İkinci sorun ise ekolojik felaketlerin eşiğinde oluşumuzdur. Petrol konusunda devlet kontrolüne ihtiyacımız var, bu işi serbest pazara bırakamayacağımızı gördük. Louisiana'da olanların daha kötü gittiğini düşünelim, oradaki bütün doğal habitat değişiyor ve bunun serbest pazar güçlerine bırakılması delilikten başka bir şey değil. Daha güçlü bir devlet kontrol mekanizması kurmamız şart.

Kitabınızda ayrıca bir ahlaki krizden, özellikle de Avusturya'daki Josef Fritzl davası üzerinden aile kurumunun gizli şiddetinden bahsediyorsunuz; Fritzl'ın kızına uyguladığı şiddetin ailenin kökeninde zaten varolduğunu söylemeniz insanları kızdırdı mı?

Josef Fritzl'ın Neşeli Günler filmindeki baba fantazisini yaşadığını yazdığım bölümde insanların neyi tartışmalı bulduğunu anlayabilmiş değilim. Benim söylediğim Fritzl'ın yaptığı şeyin, onun uyguladığı şiddetin bütün 'paternal' (babaya ait) otorite konumlarında mevcut olduğudur. Fritzl yalnızca patolojik bir vaka, bir deli değildir. Fritzl'dan sonra, daha geçenlerde Polonya'da benzer bir vakanın ortaya çıktığını gazetede okudum. Avrupa'nın her ülkesinde bu tür olaylar yaşanmış, şimdi ortaya çıkıyor. 'Paternal' otoritede bir şiddet boyutu olduğunu söylüyorum, ikincisi ve insanlara daha tartışmalı gelebilecek görüşüm ise, Fritzl'ın 1968 kuşağının cinsel felsefesini gerçekleştirdiğidir. 68 kuşağı ne diyordu? Fantazilerini gerçekleştir! Sonuna kadar seks! İşte karşımızda bu fantaziyi kesinlikle ve sonuna kadar gerçekleştiren bir adam var. Fritzl olayını ele alırken, dini otorite kurumlarında da gizli olan şiddet öğesiyle yüzleşmemiz gerekiyor. Fritzl bence böyle analiz edilmeli. Polonya'da, İrlanda'da, Slovenya'da, Birleşik Devletler'de pedofiliyle ilişkili binlerce, on binlerce rahip yakalanıyor. Bunların bireysel patolojiler olmadığı çok açık. Kilisenin bir kurum olarak içinde olduğu bir pratikten bahsediyoruz. Kilisenin pedofiliye verdiği tepkinin de korkunç olduğu görüşündeyim. Özellikle Doğu Avrupa'da eşcinsel evlilikleri hakkında pek çok tartışma yapılıyor. Kilise eşcinselliğe "doğal olmadığını" söyleyerek karşı çıkıyor. Peki kendileri ne yapıyor? Kriminal bir eşcinsellik biçimi olan pedofil eşcinselliği uyguluyorlar. Kiliseye göre eşcinsellik suç ama pedofil eşcinsellik suç değil. Onlar kriminal bir eşcinselliğin bizzatihi uygulayıcılarıyken, nasıl bize eşcinselliğe karşı olunması gerektiğini vaaz edebilirler? Bence bu ahlaki krizin boyutu o kadar derin ki bundan dehşete düşmemiz gerekir.

Ne yapılmalı?

Ben Kilise'nin bir kurum olarak yargılanması gerektiği kanaatindeyim. Şu deli İngilizlerin (Richard Dawkins, Christopher Hitchens ve insan hakları avukatı Geoffrey Robertson'ı kastediyor) kurbanlar adına harekete geçip Papa'nın Lahey'deki Savaş Suçları Mahkemesi'ne getirilmesini önerdiğini okumuş olmalısınız. Ben de bahsettiğim o deli İngilizlere katılıyorum.

Batı kurumlarının sorgulanışı ve değişiminin bir başka örneği de Amerikan ordusunun gay'lere yönelik "sorma söyleme" politikasının sona erişiydi, bunu nasıl yorumluyorsunuz?

Ben ilkesel olarak eşcinsel haklarını destekliyorum. Ama orduya baktığımızda sorun askeri birliklerin işleme biçimlerine odaklanmamızı gerektiriyor. Askeri birliklerin basit bir biçimde eşcinsellik karşıtı olmadığını düşünüyorum. Ben ordudayken, orduda açık biçimiyle eşcinselliğin yasaklandığını gördüm. Eğer böyle davranırsanız dayak yiyor, hapse giriyordunuz. Ancak ordunun cemaat ruhunun tamamı bir anlamda eşcinseldir. Askerdeyken sürekli eşcinselliğe dair şakalar, imalar yaptığımızı hatırlıyorum. Yani asıl sorun askeri birliğin nasıl işlediğidir. Ben Filistin'e yaptıkları yüzünden İsrail'e çok eleştirel yaklaşıyorum ama yine de şunu söylemeliyim, ben ideal olarak baktığımda orduda İsrail çözümünden yanayım: Zorunlu askerlik, hem erkeklere hem de kadınlara! Sorunu böyle çözerseniz. Bu konuda İsrail'le kesinlikle hemfikirim.

Peki İsrail'le Türkiye arasındaki son krizden haberdar mısınız?

Gazze ve gemiler meselesinde Türkiye'nin konumuna büyük bir sempatiyle yaklaşıyorum. Meseleyi takip ediyorum ancak İsrail'i şeytanlaştırma taraftarı olmadığımı söylemeliyim, İsrail eşittir Hitler diye düşünenlerden değilim. Ben çok daha masum görünüşlü olaylara odaklanmak taraftarıyım. Gazze'de Hamas var, İsraillilere atılan füzeler var, diyelim ki bunları kabul ettik, fakat Batı Şeria'da yıllar boyunca hiç terörist saldırı olmadı ve bakalım İsrailliler burada ne yapıyor? Kendi gazetelerinde okudum, Batı Şeria'da düzenli olarak ne zaman zeytin hasadı olsa buradaki yerleşimciler Filistinlilerin tarlalarını yakıyor, sularına zehir katıyor. Zaman zaman camileri ateşe veriyorlar. Onları yavaş yavaş oradan atmaya çalışıyorlar, yaşananlar o kadar açık ki bunu kabul etmemek ikiyüzlülük olur. Bu korkunç bir sömürgeleştirmedir.

İsrail'deki siyaseti eleştirdiğiniz için Yahudi karşıtı olmakla suçlandınız.

Günümüzde tuhaf bir figür ortaya çıkmakta, bunun en iyi örneği örneği Norveç'teki Anders Behring Breivik adlı o delidir. Breivik bir yandan Siyonist'ti, kesinlikle İsrail devletini savunuyordu. Ama bir yandan da Yahudi karşıtıydı. Breivik vakası, Yahudi karşıtı bir Siyonistin paradoksudur. Müslümanlara karşı güçlü bir İsrail devletini savunmak...Bu Amerika'lı neo-muhafazakârların yaptığı şey değil mi? Fox News'ten kovulan Glenn Beck'e bakalım mesela. Kendisi Siyonist ve Yahudi karşıtıydı. Buradaki gerçek, İsrail devletinin siyasetini meşru göstermek için geleneksel olarak Yahudi karşıtı olanlarla işbirliğine gittiğidir. Buradaki fikir şu: Evet, sizi anlıyoruz! Siz Yahudilerin tehlikeli olduğunu, devletlerin homojen olmaları gerektiğini düşünüyorsunuz! İzin verin biz de böyle düşünelim ve aynı düşünceyi buradaki Filistinliler üzerinde uygulayalım! Bu bana kalırsa Yahudiler için ruhani bir trajedidir, Yahudiler bu çılgın ulus devlet oyunlarını oynamadıkları takdirde büyük bir ulustur. Yahudi karşıtlarıyla yaptıkları bu tarihi uzlaşma, büyük bir trajedidir. İnsanlar bana "İslamcılar Avrupa için tehlikedir" dediklerinde işte bu yüzden öfkeleniyorum. Eğer Avrupa mirasında olumlu şeyler varsa, demokrasi, haklar gibi şeyler varsa bugün bunların en büyük düşmanı İslamcılar değil, Avrupa'yı savunduğunu söyleyenlerdir.

11 Eylül 2001'den 10 yıl sonra bu önyargılar nasıl bir mahiyete büründü?

Göçmen karşıtı ırkçı ideoloji Avrupa'da kabul edilen, resmi ideoloji haline geldi. Bundan 20 yıl önce kimse Avusturya'da, İtalya'da ırkçıların hükümetlerde yer alabileceklerini hayal edemezdi. Şimdi hükümet ortakları olarak kabul edilmiş durumdalar. İşte bu yüzden Avrupa'yı ancak Yeni Sol'un kurtarabileceğini söylüyorum. Yeni Sol olmadan Avrupa'ya teknokratik, liberal bir kapitalizm hakim olur ve buradaki yegane tutkulu siyaset de, şiddetli bir göçmen karşıtı siyaset olur. Bu bir trajedidir. Eğer yegane seçenek buysa bu bir trajedidir.

Christopher Hitchens geçenlerde solun ikiye bölündüğünü, solun bir bölümünün anti-emperyalist diğer bölümünün ise anti-totaliter olduğunu yazdı. Siz de kitabınıza 1989'un 20. yılıyla başlamışsınız, solu bu şekilde tanımlamayı doğru buluyor musunuz?

Hayır kesinlikle; bu kuramı biliyorum, Fransa'da Bernard Henri-Levy'nin öne sürdüğü bir ayrım bu. Anti-emperyalizmin bugün totaliterlik, Yahudi karşıtlığı ve benzeri şeylerin maskelenmiş hali olduğunu söylüyorlar. Hatta Bernard Henri-Levy günümüzde anti-kapitalizmin Yahudi karşıtlığının maske takmış hali olduğunu söylüyor. Yani kapitalizmi eleştiriyorsanız eğer, Yahudi karşıtısınız. Hayır, aman Tanrım, bu fikirle nasıl uzlaşabilirim, ekonomik emperyalizm ve neo-kolonyalizm hâlâ hayatta ve işliyor, değişen tek şey bugün daha çoklu merkezli bir dünyaya girmemiz... Ayrıca yalnızca Amerikan ve Batı Avrupalı değil, aynı zamanda öteki ülkelerin neo-kolonyalizmini ve emperyalizmini de sorgulamalıyız. Örneğin Çin'in Burma'da, Zimbabve'de yaptıklarına bakalım. Hindistan'ın Kaşmir'de yaptıklarına bakalım. Bunların emperyalist birer neo-kolonyalizm girişimi olduğu çok açık. Sevgili dostum Udi Aloni, Yahudi ama anti-Siyonist bir sinemacı, geçenlerde Kaşmir'e gitti, burada isyancılarla konuştu. Hindistan'ın Kaşmir'deki işgaline karşı olan isyancıların silahlarını bıraktığını biliyor muydunuz? Artık silahlı değil, barışçı bir mücadele yapacaklar. Ama ne oluyor? Hindistan hâlâ onları yargılıyor, peşlerine düşüyor, onları terörist olarak görüyor, böylece Hindistan onları kabul etmek istemiyor. Udi Aloni'nin Hindistan'a girmesi de yasaklandı. Çin, Hindistan, Rus gibi yeni yükselen değerlere de eleştiri oklarımızı yöneltmemiz gerekli. Her şeyin suçunu Amerika ve Batı Avrupa'ya atmak anlamlı değil.

Benzer bir tartışma demokratik olmadığı için cumhuriyete isyan eden ve şimdi demokratik sistem içinde meclise davet edilen Kürtlerle ilgili olarak burada da yapılıyor. Sistem anti-demokratik olduğu için isyan eden Kürtler şimdi meclise gelmiyor ve bu yüzden anti demokratik olmakla itham ediliyorlar; bu da benzer bir paradoks değil mi?

Buradaki mesele, kültürel ve siyasi otonomiyi hangi ölçüde sağlayabileceğinizle ilgili. Bence Osmanlı 19. yüzyılda ve öncesinde yerel özerkliklere izin vererek doğru şeyi yaptı; ben bugünün perspektifinden bakıldığında 19. yüzyılın çok uluslu imparatorluklarından ikisine, Avusturya Macaristan ve Osmanlı imparatorluklarına sempati besliyorum. Çünkü demokratik ve çok kültürlü olmak anlamında başarılıydılar. Onların yıkılması için içsel bir gereklilik yoktu. Yıkıldılar çünkü daha büyük ülkeler harekete geçti. Rusya, Doğu Avrupa'daki çıkarları için Avusturya Macaristan İmparatorluğu'yla, Akdeniz için de Osmanlı'yla karşı karşıya geldi. Bu iki imparatorluğu otomatik bir biçimde yozlaşmış olarak görmememiz gerektiğini düşünüyorum. İmparatorluklar ilk dünya savaşıyla çöktü ve Türkiye ve Avusturya Macaristan imparatorluğunun çökmesinin bedeli de İkinci Dünya Savaşı oldu. Avusturya Macaristan imparatorluğu yıkılmasa İkinci Dünya Savaşı da olmazdı. Türkiye'de eleştirilecek şeyler var, ama hatırlıyorum da çocukken, eski Yugoslavya'da ilkokula giderken bize Sırpların Türk işgalcilere karşı direnen kahraman bir ulus olduğumuz öğretildi. Sonra ben konuyla ilgili kitaplar okumaya başladım, Türk işgalinin kesinlikle okulda öğrendiğimiz gibi korkunç olmadığını öğrendim. Çünkü çok daha açık ve hoşgörülü bir yönetim vardı. Bugün çok kültürlü formüllere sahip bu tür ülkeler haline gelmeye doğru gidiyoruz. Paradoksal biçimde Avrupa'nın modelleri bunlar, belki de Avrupa'nın tamamı bugün bir Osmanlı veya Avusturya imparatorluğu şeklini almalı!

Bu görüşleriniz yüzünden Sırp milliyetçileri size kızmıyor mu?

Evet, hepsi nefret ediyor benden. Sırbistan'da Kosova'yı desteklediğim için nefret ediyorlardı. Şimdi de Kosova'da yapılanları biraz eleştirmeye başladım; bağımsızlığı desteklemiştim ancak devletin yöntemi, Birleşmiş Milletler ve Avrupa işgali altında oluşu çılgınca ve bence sorunlar çözülmedi. Kosova'nın yeniden Arnavutluk'a katılması doğal olmaz mıydı? Tam olarak aynı ulusa sahip iki ülkeden bahsediyoruz. Peki neden iki ayrı devlet var? Bu çok anlamsız. Bunların hepsi jeopolitik oyunlar ve hesaplar yüzünden oluyor. Yunanistan da Makedonya'yı tanımayarak, onu baskı altında tutarak kendi siyasi oyunlarını oynuyor. Makedonya fakir, iflas etmiş, kimsenin ilgisini çekmeyen bir ülke. Yunanlıların Makedonya'nın kendilerine yönelik bir tehdit olduğunu söylemelerini akıldışı buluyorum. Makedonya'nın Eski Makedonya Yugoslav Cumhuriyeti olarak adlandırılması bekleniyor. Yunanlı arkadaşlarımı kızdırmak için onlara şöyle diyorum, o zaman neden Yunanistan'ı da Eski Türk Yunanistan Vilayeti olarak adlandır mıyoruz? Aynı durum. Çünkü kimseye karşı bir tehdit oluşturmuyorlar ama çevreleri kendilerine tehdit oluşturan ülkelerle dolu. Bulgaristan, Makedonya'yı kendi ülkesinin bir parçası olarak görüyor. Kosovalılar batı kısmını istiyor, Sırbistan Makedonya'daki ortodoks kilisesini tanımıyor, bir biçimde Makedonya'yı kendileri kapsamak istiyor. Yunanistan da onlara Makedonya ismini kullanmayı yasaklıyor. Ülke her taraftan baskı altında ama kendisi baskı kurmakla suçlanıyor.

Hegel hakkında yazdığınız büyük kitap ne alemde?

Kitap bitti! Mart ayında Verso tarafından yayımlanacak. 1,000 sayfadan uzun bir kitap bu. Hayatımın en büyük yapıtı. Elbette başka kitaplar yazmayı da istiyorum ama son on yılda gerçekte yapmakta olduğum şey bu Hegel kitabını yazmaktı. Saf felsefeye geri dönüyorum. Hegel'e, Heidegger'e, Platon'a, saf felsefeye geri dönüyorum.

Günümüzde Hegel'i Marx'a göre daha önemli mi buluyorsunuz?

Kesinlikle. Kitabımın tezi de bu zaten. Hegel bugünkü durumumuzu anlayabilmemiz için çok daha uygun. Potansiyel bir dönüşümü sağlayacak toplumsal kesimin klasik proleterya olduğu yönündeki kurama artık geri dönemeyiz. Teleoloji, tarihsel gereklilik ve benzeri konularıyla uğraşan kitabımın alt başlığı "Marx'tan Hegel'e geri dönmek" olabilirdi. Genç Marx'ın Hegel yorumunun hatalı olduğu görüşündeyim. Marx Hegel'i ancak daha sonra, Grundrisse'yi ve Kapital'i hazırlarken anlamaya başladı. Sermayenin hareketi ve metalardan bahsederken Hegel'in ne olduğunu anladı. Genç Marx'ın fikirleri ve mesela Alman İdeolojisi kitabı çok büyük bir hataydı; bunları artık bırakmamız gerekiyor.

O zaman biz de genç Zizek'in bir Marksist olduğunu, olgun Zizek'in ise bir Hegelci olduğunu mu düşünmeliyiz?

Belki de! Ama genç Zizek Marksist derken, aslında liberal demek daha doğru olur; İdeolojinin Yüce Nesnesi gibi kitaplarımda hâlâ sevmediğim şey budur, Marx'a standart bir demokrasi anlayışıyla bakmışım ve demokrasiye yeterince eleştirel yaklaşmamışım. Onu totaliteryanizmin bir biçimi olarak gördüm. Ben elbette demokrasi taraftarıyım ama soru şu: Batıdaki parlamenter, çok partili demokrasi yegane demokrasi formu mudur? Bu tür bir demokrasinin gittikçe daha az verimli olduğunu görüyoruz. Örneğin alınan temel ekonomik kararlar bütünüyle demokratik denetimin dışında tutuluyor günümüzde.

Londra'daki ayaklanmalardan bahsedelim. Yunanistan ayaklanmalarıyla aralarındaki fark neydi?

Farklı olmakla birlikte ikisi de aynı problemin, Avrupa ulus-devletinin sonuna gelişinin parçalarıydı. Bence benzer özellikler taşıyorlar. Avrupa'da yüksek öğretim sistemi bir kriz yaşıyor. Modern ekonomi yüksek öğretime daha çok ihtiyaç duydukça, modern ekonomide kendilerine iş bulamayan yüksek öğretim mezunlarının sayısı da artıyor. Ben öğrencilerin suçlanmasını, onlara "neden başka bir şey okumadın da böyle işsiz kaldın" denilmesini doğru bulmuyorum. Bu büyük bir yapısal problem. Durum çok karışık. İngiltere'de elbette olayın ırkçı bir boyutu var; geleceği olmayan, Londra'nın belli bir kesiminde yaşayan, tehlikeli hayatlar süren insanlar ayaklandı deniliyor. Benim ilginç bulduğum şey, bunların tarihteki ilk tüketici ayaklanmaları olması. Temelde, bu ayaklanmalar bazı liberallerin "ideolojilerin sonu" diyerek kutladıkları şeye verilmiş bir tepkiydi. Artık ideolojiler-sonrası bir toplumda yaşadığımız söylenmişti, o zaman işte size ideolojiler-sonrası ayaklanmalar!

Bu ayaklanmaların ayırt edici özelliği neydi?

Arkalarında somut ideolojik talepler, "daha çok özgürlük istiyoruz" gibi sloganlar yoktu. Yalnızca tüketici olmak için gerekli paraya sahip olmadan tüketici olabilmeyi istediler. Trajik bir durum. Bugünkü protestolar belli bir ideolojik programa sahip olamıyor. Bir patlama gibi yaşanıp sona eriyor. Yunanistan'da ise iki taraf da suçlu. Bir yanda Avrupa'nın Yunanistan'da yaptığı şeyin ikiyüzlü olduğu gerçeği var. Yunanistan'a sırf kendi bankalarını, Alman ve Fransız bankalarını kurtarmak için yardım ettikleri bir gerçek. Ancak Yunanistan da Avrupa'nın parasıyla kendini kurtarmışken tüm suçu Avrupa'ya atarak kendi ikiyüzlülüğünü gösterdi. Bence bunlar Avrupa'nın krizlerinin göstergeleri. Kriz dairesinin nasıl genişlediğini, ülkeden ülkeye yayıldığını dikkatle incelememiz gerekiyor. Yunanistan'da kriz başladığında herkes, "Aman boşverin, aptal Yunanistan işte" havasındaydı. Ama sonra İrlanda, İzlanda, İspanya ve hatta İtalya'ya yayıldı. Avrupa Birliği fikrinin en baştan düşünülmesi gerektiği çok açık hale geldi. Belki de Avrupa'nın sonu geldi. Eski Alman dışişleri bakanı Joscha Ficher'in formülüne katılıyorum; belki de gereken şey Avrupa Birleşik Devletleri'dir.

Birlik sağlanamazsa ne olacak?

Avrupa'da iki seçenek var. Eğer şeyler oldukları gibi devam ederse, bütün Avrupa'da insanların ikiye ayrılacağı bir apartheid rejimi yaşanacak. Bir azınlık mutlu bir hayat sürerken sürekli olarak dışlananlar tarafından işgal edilme tehlikesi yaşayacak. Apartheid yalnızca devletler arasında yaşanmayacak, devletlerin kendi içlerinde de yaşanacak ve çok çeşitli biçimler alacak. Örneğin bugün Latin Amerika'da, Brezilya'da olanlara bakalım. Ekonomik olarak Brezilya gelişiyor deniliyor ama milyonlarca insan da favelalarda yoksulluk içinde yaşıyor. Bence paradoksal biçimde, küreselleşmenin gerçeği yeni duvarların ortaya çıkmış oluşudur. Dünya küreselleşme aracılığıyla daha fazla sınırın olduğu bir yer halini alıyor. Bu yaklaşımı durdurmanın tek yolu Yeni Sol'dur. Belli bir kritik noktaya yaklaştığımız gerçeğini kabul edecek yeni bir soldan bahsediyorum. Ekolojik ve iktisadi açıdan bir şeylerin yapılması gerektiğini gören bir Yeni Sol. İktisada bakalım: Kapitalizmde entelektüel mülkiyet diye bir sorunumuz var. Düşünce doğası gereği komünisttir, özgürce dolaşıma girmesi gerekir. Ancak iktisadi açıdan bakıldığında bir düşüncenin de bir ürün olduğu söyleniyor. Diyelim ki bir kadeh şaraptan çok farklı bir konuma sahiptir. Bir kadeh şarap özel mülkiyettir, çünkü eğer şarabı ben içersem sen içemezsin. Entelektüel mülkiyetin paradoksu ise şudur: entelektüel mülkiyet daha çok tüketildikçe daha zengin bir hal alır. Entelektüel fikirler söz konusu olduğunda, onu kullanmak normal mülkiyette olduğu gibi o şeyi kullanılmaz hale getirmez, ona özgür bir hareket kazandırır. Onu daha da zenginleştirir. Uzun vadede bilim, bilgi ve tüm bunlar ile özel mülkiyet birlike yola devam edemez. Entelektüel fikirleri özel mülkiyete sokma çabasının doğal ürünleri, korsanlık ve benzeri hırsızlık biçimleridir. Ben entelektüel mülkiyetin işe yaramayacağını düşünüyorum.

Ekim ortasında Alain Badiou ile birlikte Amerika'ya gidiyorsunuz ve bir sosyalizm konferansı düzenleyeceksiniz. Badiou'nun ve sizin savunduğunuz komünizm fikirlerinin Amerika'da nasıl karşılandığını merak ediyorum.

Popüleriz ama akademi içinde popüleriz. Bizimki gerçek bir politik hareket değil, entelektüel bir hareket. Yapmaya çalıştığımız şey, insanları düşünmek için harekete geçirmek. Liberal demokratik devlet ve kapitalizme güvenmelerine son vermeyi istiyoruz; tek savaşmamız gereken şey kadınlar için biraz daha fazla hak elde etmektir mantığını yok etmek istiyoruz. Küresel sistemin halihazırdaki haline karşı eleştirel olmamız, onun sınırlarını görmemiz gerekiyor. Yapmaya çalıştığımız şey, belli bir anlamda komünizm kavramını yeniden meşrulaştırmaya çalışmak. Son 20 yılda bu pratikte yasaklanmıştı, kimse komünist olmayı istemiyordu.

Alain Badiou'nün Amerika'da popüler olmasını nasıl karşılıyorsunuz?

Sorun şu: Badiou, Anglosakson dünyada çok popüler oldu ancak daha çok kültür dünyasından insanlar arasında tanınıyor, ona olan şey bundan 20-30 yıl önce Derrida'ya da olmuştu. Ve bu, Badiou'nün görüşlerini çarpıtan bir durum. Sanatçılarla konuşuyor, New York'ta çeşitli galerilere gidiyor ve bence burada bir sorun var... Üniversite departmanları sizin savunduğunuz tür fikirlere eskiden olduğuna göre daha mı açıklar? Çok marjinal bir durumdayız. Konferans Union Cooper'da yapılacak; arkadaşlarımız kirasını bize bir salon tahsis ettiler, kimse bizi finanse etmiyor. Her şey çok emprovize biçimde gerçekleştiriyor. Verso Books konferanstaki tebliğleri ve konuşmaları İngilizce olarak yayımlayacak; bize 3 bin euro verdiler, Fransız yayıncımız da 3 bin euro verdi. Badiou, ben, Etienne Balibar gibi katılımcılar zaten Ekim ayında New York'ta olacağız. Yani masrafımız pratikte sıfır. Çok emprovize bir etkinlik bu. Önceki konferanslarda da durum buydu. Londra'daki ilk konferansta bazı solcular "etkinlik ücretleri çok yüksek" diyerek bize kızdılar. Ama arkamızda Soros veya zengin, iyi kalpli bir kapitalist yok! Kendi kendimizi finanse etmemiz gerekiyor.

Şu anda hem demokrasi üzerine düşünen hem de bunu pratiğe döken siyasetçiler var mı?

Pratik siyasetten bahseceksek İngiltere ve Yunanistan'daki göstericilerin akibetine bakalım. Mısır'da yaşananları gayet rahat anlıyoruz, Mübarek demokrasiye izin vermemişti diyoruz. Peki Yunanistan? Bir arkadaşım Yunanistan'daki göstericilerin partileşmeyeceklerini, bir baskı grubu olarak partiler dışı bir konumda kalacaklarını söyledi. Bu bana çok trajik geliyor, küresel bir vizyonları olmadığını gösteriyor. Protesto ettikleri toplumu nasıl yeniden düzenleyebileceklerini bilmiyorlar. Demokrasinin krizi derken kastettiğim şey tam da bu. Avrupa'da bir protesto ruhu var ancak bu enerji, seçimler yoluyla tutarlı bir siyasi programa dönüşemiyor, çevrilemiyor. Peki Mısır ve Arap baharında yaşananlar? Ben genelde tarihsel olaylara karamsar bir perspektifle bakarım ama Mısır'da olanlar beni büyüledi. Yine de arkadaşlarımın bana söylediklerine göre, Mısır'daki en olası çözüm, orduyla Müslüman Kardeşler arasındaki bir tür gizli anlaşma gibi görünüyor. Müslüman Kardeşler eskiden çok marjinaldi ve şimdi çok güçlendi, buradaki fikir ise ikisinin de ortak bir düşmanı olması, bu düşman da Arap baharının gerçek aktörleri, tüm o sivil toplum örgütleri, sendikacılar ve feministler... Arkadaşlarım bana gizli bir sözleşmeden bahsettiler: ordu, Müslüman Kardeşler'in ideolojik açıdan daha güçlenmesine izin verecek, bunun karşılığında da ordu maddi ayrıcalıklarını korumaya devam edecek. Bu çok üzücü bir sonuç olacaktır. Libya'da daha da büyük bir trajedi bizi bekliyor. Kaddafi'ye karşı en ufak bir sempati beslemiyorum. Ancak Kaddafi'ye yönelik tepkiler, Mısır'daki gösterilerdeki gerçek özgürleştirici potansiyele sahip değildi. Libya muhalifleri arasındaki en başta gelen askeri figür, eski bir El Kaide Cihadçısıdır. Yani çok muğlak bir durum var ortada. Mısır'da göstericilerin ne istediği açıktı, siyasi bir programları vardı, Libya ise çok farklı ve muğlak. NATO'nun Libya'ya müdahelesi Batı'nın gelecekte bedelini çok ağır biçimde ödeyeceği bir hata olur.

Hugo Chavez'in Libya ve Suriye yönetimlerini desteklemesi hakkında ne düşündünüz? Chavez'in tuhaflıklarından biriydi bu, ona karşı gittikçe daha eleştirel oluşumun sebeplerinden de biridir. Yalnızca Libya değil, Mahmud Ahmedinejad'a verdiği destek yüzünden de... Ben İran'da Hüseyin Musavi'yi çok destekledim, bu yüzden İran'daki iki çevirmenimin tutuklandığını arkadaşlarımdan öğrendim. Musavi'nin İran'daki yeşil devrimi, Mısır'da yaşananlarla kıyaslanabilecek düzeydedir. Çünkü Musavi hareketi Ahmedinejad ve devletin üst kademesindeki yozlaşmaya karşı çıkıyordu ama bunu basit bir Batı liberalizmiyle yapmıyordu. Bu hayati öneme sahip bir ayrımdır. Musavi'ninki özgün bir üçüncü yol, yeni bir İran için umuttu. Batı taraftarı sıradan bir liberal değildi. Ayrıca İslamcı bir köktenci de değildi. Bildiğiniz gibi Chavez Ahmedinejad'ı destekledi. Bu yalnızca onun dış politikadaki bir hatası değildi. Chavez Venezuela'da başlarda başarılıydı, favelalarda yaşayan herkesi sisteme, siyasi süreçlere dahil etti, tüm o yoksul insanları mobilize etti. Ancak şimdi gittikçe Latin Amerikan popülizmine kapılıyor, bu da Venezuela'nın ancak çok fazla petrol parasına sahip olduğu için hayatta kalabilen ülkelerden biri olmak demek. Avrupalı solcular için çok çok uzaktaki bir devrimi desteklemek çok havalı ve moda bir şeydir ama ben hiçbir zaman bu uzak devrimleri idealize etmekten yana olmadım. Lula Brezilya'da ekonomik açıdan daha az radikal olsa da daha ilginç bir model teşkil ediyor. Ben gelecekte devrimlerin Güney Amerika'da olacağını düşünmüyorum. Popülizm felaket getiren bir ideoloji, daha önce Arjantin'de olanları hatırlayalım; ben Peron'a çok eleştirel yaklaşıyorum, popülizm işlemeyen bir model. Yeni devrimler Latin Amerika'da olmayacak.

Amerika'da akademisyenlik yapmayı hiç düşündünüz mü?

ABD'nin entelektüellerini küçümsememek gerekiyor. Biliyorsunuz Avrupa'da yapılan sözde "Bolonya eğitim reformu", sosyal bilimler alanındaki devlet fonlarını ciddi bir biçimde kısıtlıyor. Böylece Amerika entelektüel açıdan gittikçe daha çekici bir yer haline geliyor. Ancak ben kültürel açıdan Amerika'da yaşamayı hayal bile edemiyorum. ABD ne anlama geliyor? Hâlâ Avrupai diyebileceğimiz bir iki şehir var elbette. Kafeteryaları, kitapçıları olan, ortalıkta yürüyerek gezebildiğiniz birkaç şehir var... Normalde ABD'de arabasız hareket edemezsiniz, her şey alışveriş merkezlerinin içinde olur. Chicago veya San Francisco'da yaşayabilirim belki. Ama Avrupai şehirleri daha çok seviyorum. Oraya geldiğimde İstanbul'u çok sevmiştim, fazlasıyla canlı bir şehir, küçük solcu yayıncılarınız var, hayat çok hareketli. Geçen gelişimde arabayla İstanbul'un şehir merkezine giderken şaşkına döndüm. Uzun bir yolculuktu, eski binalar gördüm, bir yandan da bir sürü inşaat vardı. ABD'de yaşayacağıma kesinlikle İstanbul'da yaşamayı tercih ederim. Berlin'i, Paris'i severim; gerçi Paris biraz snob bir yer. Ayrıca Londra'yı ve Barselona'yı severim. Üniversiteler, kültürel hayat... Bunları severim.

Günümüzün yeni denetim biçimlerine örnek olarak 'cloud computing'i veriyorsunuz...

'Cloud'lar, internetin bir yandan demokratik bir potansiyel sağlarken öte yandan kamusal alanın şiddetli biçimde ticarileşme tehlikesini temsil ediyor. Ben sanal alemi idealize etmiyorum. Ama bu bir mücadele alanı ve burada hayati önemde olaylar oluyor. Varolan sistem, potansiyel olarak yıkıcı ve muhalif olan güçleri denetim altına almayı istiyor. Örneğin Mısır, Libya gibi diktatörlüklerde sistem tehdit altındayken internet ve telefonları kesiyorlar. Ancak David Cameron'un da İngiltere'de yeni ayaklanmalar olursa aynı şeyi yapacağını okudum. Bu çok ilginç, çok büyük bir sorun. Büyük demokratik potansiyele sahip teknolojilerimiz var ama onu nasıl denetleyeceğiz? Bence bulutlar bunları çok verimli bir biçimde denetlemenin yolları. Çünkü her şey orada, bir bulutun içinde gerçekleşiyor; bulut bir devlet bile değil, özel bir şirket. Acaba Apple ürünlerini, iPhone ve iPad'leri kullanan kişiler Apple'ın iTunes sistemi için Rupert Murdoch ile özel bir anlaşma imzaladığını, iPhone'la aldığınız haberlerin Murdoch şirketlerinden gelmesi için sözleşme yaptıklarını biliyorlar mı?

Siz kendi kitaplarınızı Google Docs gibi "cloud"larda saklıyor musunuz?

Ben yazılarımın üç kopyasını çıkarırım: birini USB stick'e kopyalar, birini e-mail ile kendime yollar, birini de bilgisayarda saklarım. Benim için büyük bir problem değil, biri gelip kitabımı benden çalarsa çok da sorun olmaz! Hatta insanlara izin verdiğim de oluyor. Peru, Bolivya gibi ülkelerde korsanlar kitaplarımın korsanlarını satıyorlar ve bazen yardımcı olmak için kitabın özgün metnini onlara verdiğim oluyor.

Yayınıcınız Verso bunu duymasın...

Verso bana hoşgörü gösteriyor!

1 ve 2 Ekim 2011'de Radikal'de yayımlanan Slavoj Zizek söyleşisinin tam metni. Aşağıda ise Türkiye medyasında söyleşiye dair çıkan yazılardan bazıları var.

Türklerin Sığlığı, Zizek'in Çığlığı: Osmanlı Modeli, Yusuf Kaplan, Yeni Şafak.

Felaketi görebiliyor musunuz? Yusuf Kaplan, Yeni Şafak.

Zizek'in 'yeni oryantalizm'i, Nuray Mert, Milliyet.

Herkes birbirine mi benzesin?, Nasuhi Güngör, Star.

Farklı iki konu, Toktamış Ateş, Bugün.

Zizek, Osmanlı ve entelijansiyamız, Hilal Kaplan, Yeni Şafak.

Zizek, imparatorluk, çok kültürlülük, Şükrü Hanioğlu, Sabah.

Olanaklı olandan daha sola söz yetiştirmek, Cemal Dindar, BirGün.

Jijek iki çevirmenini tutuklattı, hâlâ serbest, Sabri Gürses, Çeviribilim.

Jobs'un ve Zizek'in hırpaladığı ulusalcı 'aydınlar', Cemil Ertem, Star.

Jön Türklük ve kemalizm hoşgörüyü bitirdi, Hakan Albayrak, Yeni Şafak

Zizek çağı doğru okuyor, Sefa Koyuncu, Türkiye

Görmenin siyaseti

2011-10-11T08:39:00.000+03:00

Sunset on the River, J.M.W. Turner

‘Narcissus’un Zencisi’ne yazdığı ünlü önsözde Joseph Conrad, amacının “yazılı sözcüklerin gücüyle duymanızı sağlamak, hissetmenizi sağlamak... görmenizi sağlamak” olduğunu ve bunun tek başına her şey anlamına geldiğini söylemişti.

Bu onun niyetiydi öncelikle, görmemizi sağlamayı istiyordu ama bunu başarıp başaramadığından pek de emin değildi. 2012’de Karanlığın Yüreği’nin kitap halinde yayımlanışının yüzüncü yılını kutlamaya hazırlanırken, Conrad’ın görmemizi sağlamayı istediği şeyleri gerçekten de bize gösterip gösteremediğini biraz düşünelim. Romanın isimsiz anlatıcısı, Thames Nehri üzerinde bekleyen geminin güvertesinde beş kişilik bir grubun sessiz gözlemcisi olarak oturmuş, Londra’ya bakıyordur. Dünyanın en önemli şehrinin kıyısında oturan Yönetici/Kaptan, Muhasebeci, Avukat, Marlow ve Anlatıcı’yı ne kadar “net” görebiliriz?

Nabokov roman sanatının tarihini, görme duyumuzu gittikçe keskinleştiren mikroskopların evrimiyle karşılaştırmıştı; bu ilerlemeci roman anlayışında bir önceki döneme göre daha “keskin” bir bakış sunan bir roman, kendisinden daha keskin bakışı sunan bir başka roman gelene kadar elimizdekilerin en iyisiydi. Conrad’ın dünyası Nabokov’un ilerlemeci roman tarihinde kendisine bir yer bulamadı, çünkü E. M. Forster’ın da belirttiği üzere, Conrad’daki imgelerin merkezinde bir mücevher saklı değildi, imgenin özüne ulaştığınızda karşınıza yalnızca “buhar” çıkıyordu. Bu “buhar”, izlenimci bir romancı olarak görülen Conrad’ın imgelerinin keskinliğini bulandırıyordu ve biz sis yüzünden, tıpkı bir Turner tablosunda olduğu gibi, karşıdaki gemiyi pek de iyi seçemiyor, daha çok aradaki sisi, buharı veya anlatımın tuhaflığını görüyorduk.

O zaman şu ayrıntılara ne diyeceğiz? Marlow’un Belçika’da gittiği Şirket bürosunun girişinde örgü ören kadınlardan birinin kucağında bir kedi vardı. Thames’deki güvertede, Avukat en çok saygı duyulan kişiydi ve altına sermesi için kendisine gemideki yegane yastık verilmişti. Muhasebeci, elindeki domino taşlarıyla bunlar kemik parçalarıymış gibi “mimari bir biçimde” oynuyordu. Ofis yöneticisinin odasındaki masa, çam ağacından yapılmıştı. Girişte kucağında bir kediyle bekleyen kadının bez terlikleri vardı (kadınlardan biri şişman, biri zayıftı) ve bu kadın ayaklarını bir ısıtıcının üzerine uzatmıştı.

Marlow’un kafasını ölçmek isteyen Belçikalı doktor o gün tıraş olmamıştı. Bu tür “keskin” ayrıntılardan sonra, Conrad’ın üslubunun daha karakteristik bir örneği: Marlow bir savaş gemisinin “bir kıtaya ateş ettiğini” görmüştü (burada patlamanın gerçekleştiği yerin ayrıntılarını görmek şöyle dursun, saldırının bütün bir kıtaya yapıldığını ima etmeyi isteyen cümlenin bunu bizzat kendisi yaparak yarattığı mantıksal sıçramaya şaşırırız). Marlow’un tek başına gezip bir ağacın altına girdiği bir bölümde, çevresindeki manzara “Cehennem’in dairelerinden biri” gibidir. Çevrede karanlık şekiller vardır, bunlar yerde yatıyor, ağaçların arasında oturuyor, kendi gövdelerini ağaçların gövdelerine yaslıyorlardır. Conrad’ı “lanet olasıca bir ırkçı” olmakla suçlayan ve Karanlığın Yüreği’nin okul müfredatlarından çıkarılmasını talep eden Chinua Achebe haklı mıdır? Yerlilerin görüntüleri Conrad’ın “buhar”ı aracılığıyla arkaplandaki ormana karışır. Ancak onların Avrupalı özenin görme nesnelerine dönüşmesi, yine de yerlileri görünmez kılmaz. Daha büyük fırça darbeleriyle çizilmiş, daha dolgun, çarpıcı ama ayrıntıdan uzak parçalara dönüşürler: onları görürüz ama ancak birer siyah leke olarak.

Peki burada Conrad’ın görmemizi sağladığı şey nedir? Marlow’un köleleştirilmiş yerlilere sunabildiği yegane dayanışma işareti, İsveçli kaptandan aldığı bisküvi parçasını onlardan biriyle paylaşmasıdır. Kendisine bir özel isim bahşedilmemiş bu yerlinin adını da, şeklini de bütünüyle göremeyiz; “siyah kemikleri”nden bahsedilir, göz kapaklarını görürüz, genç bir adamdır, “neredeyse bir oğlan çocuğu” der Marlow (“ama bilirsiniz, onlar söz konusu olduğunda anlamak zordur”). Ona kaç tane bisküvi verir? Cebindeki bisküvilerden bir tanesini. Yerlinin parmakları bisküvinin üzerinde yavaşça kapanır. Sonra, aniden beliren bir imge: yerli, boynunun çevresine bir parça “beyaz yün kumaş” bağlamıştır. Neden? “Nereden almıştı bunu?” Bu bir işaret midir, bir süs müdür yoksa bir tılsım mıdır? “Denizlerin ötesinden gelen” bu beyaz kumaş parçası, “siyah boynunun çevresinde ürkütücü görünüyordu.”

Conrad’ın burada bizden görmemizi istediği şey tam olarak nedir? Siyah boynun çevresine geçirilmiş beyaz kumaş, Conrad’ın muğlaklıkla keskinlik arasında özel bir üçüncü yerde duran bakış açısının en iyi örneği değil mi? O kumaş parçasını görebiliyorsak teslim edelim, burada modernist romancıların en Platoncularından biri olan Conrad’ın bize yaşattığı deneyim benzersizdir: tam olarak göremediğimiz bir şeyi hissederek ve duyarak, önümüzdeki imgenin ötesindeki başka bir şeyi “görmek”.

Sabit Fikir'de yayımlanan Görmenin siyaseti başlıklı yazı.

Index'e Türkiyeli ressamlarla 'renk' geldi

2011-10-10T09:33:00.000+03:00

İngiltere'nin saygın dergilerinden Index on Censorship, bu ayki sayısını görsel sanatlara ayırdı. ‘The Art Issue’ başlığıyla yayımlanan son sayısında Türkiyeli sanatçı ve galerilerin işlerine de yer veren dergi, Kaya Genç’in kaleme aldığı ‘İsyan Eskizleri’ başlıklı yazıyı “Türkiyeli sanatçılar yargılamalar ve hatta şiddetle karşı karşıya gelebiliyor ama ülkenin güncel sanat ortamı gittikçe zenginleşiyor” diyerek sundu. Levent Kültür Merkezi’nde bıçaklanan ressam Bedri Baykam’la yapılan bir söyleşiyle açılan 12 sayfalık yazıda saldırıya uğradığı anı ayrıntılı bir biçimde anlatan Baykam’ın kariyeri boyunca yarattığı sansasyonlara yer veriliyor. Dergideki dosyada çeşitli galeri ve sanatçılarla yapılmış söyleşiler, güncel sanat ortamı hakkında değerlendirmeler ve Nazım Hikmet Dikbaş, Baykam ve Extramücadele’nin yapıtlarından örnekler de yer alıyor.

9 Ekim 2011 tarihli Radikal'de yayımlanan"Index'e Türkiyeli ressamlarla 'renk' geldi" başlıklı yazı.

Şiir Nasıl Okunur

2011-09-21T09:56:00.000+03:00

Günümüzün en etkili edebiyat kuramcılarından Terry Eagleton, yakın şiir okumasına dayalı 'Şiir Nasıl Okunur' başlıklı bu kitabında, şiir okuma sanatının nasıl tükenmeye yüz tuttuğunu ve çağımızın öğrencilerine artık dile karşı duyarlı olmanın neden öğretilmediğini irdeliyor. Bu eğilimin pratikte nasıl yaşandığını göstermek için de, Rönenans'tan günümüze kadar çeşitli şiirleri ele alarak, onları yakın analize tabi tutuyor ve şu sorulara cevap arıyor: Şiir nedir ve düzyazıdan neden, nasıl farklıdır? Şiire özgü bir dil var mıdır? İmgelem derken tam olarak neyi kastediyoruz?

Terry Eagleton, Çeviren: Kaya Genç, Agora Kitaplığı.

Ekim 2011'de yayımlanacak olan "Şiir Nasıl Okunur"u buradan satın alabilirsiniz.

Yaşadığımız zamanın hastalıkları

2011-09-17T11:39:00.000+03:00

Onun yazdığı bir kitabı okurken insan kendini Sherlock Holmes’un akıl yürütmelerini dinleyen Dr. Watson gibi hissetmeden edemiyor, ne de olsa Slavoj Zizek’in akıldışı biçimde akılcı veya akılcı biçimde akıldışı kitaplarının sayfalarında dünyanın, kültürün, siyasetin, sanatın birbirleriyle bir ağaca tünemiş kuşlar gibi anlamadığımız bir dilden konuşmaları, “dinlemeyi bilen” gözler için çok açık bir gerçeği ifşa ediyor (dinlemeyi bilmeyenler ise kendilerini biraz dışlanmış hissedebilirler). Zizek’in gerçeği, Lenin ve Mao’nun devrimci şiddeti, Lacan’ın “nesne küçük a”sı ve Hegel’in diyalektiğinin sağladığı imkânları kullanarak, dünyanın yapay gerçeklerin hakikat, muhafazakârların devrimci, hoşgörüsüzlüğün hoşgörü, otoriterliğin demokrasi olarak kendini gösterdiği bir yapıntı olarak okunabileceğini söylüyor bize.

Holmes’un ünlü aksiyomunu hatırlayalım: imkânsız olanı dışarıda bıraktığımızda geriye kalan şey, gerçekleşmesi ne kadar olasılıksız olsa da, hakikatin ta kendisi olmalıdır. Zizek yeni kitabı ‘Ahir Zamanlarda Yaşarken’de, Berlin Duvarı’nın yıkılışının yirminci yılında komünizm fikri veya Platoncu biçimde kullanmayı sevdiği şekliyle “İdea’sı” üzerine düşünmeye başlarken Holmes’un akıl yürütmesinden çok uzaklaşmıyor ve bize 1989 öncesindeki ayaklanmalarda ve sosyalizm karşıtı örgütlenmelerde arzulanan, talep edilen sistemle (güleryüzlü, eşitlikçi ama özgürlükçü sosyalizmle) ele geçirilen sistem (milliyetçilikleri canlandıran acımasız bir kapitalizm) arasındaki dramatik farka işaret ettikten sonra zaten yeni kapitalist rollerini üstlenenlerin de eski komünist yönetici zümre olduğunu hatırlatıyor. Zizek’in akıl yürütmesinde “geriye kalan şey”, gerçekleşmesi hâlâ ne kadar olasılıksızmış gibi görünse de, güleryüzlü sosyalizmden başka bir şey değil.

Peki böyle bir kitabın başlığında insan neden “ahir zamanlar”dan bahseder? Hiç şüphesiz gittikçe genişleyen bir edebi türe, tırnak içine almadığımız sürece anlamı olmayan o sorulardan birine, “nereye gidiyor bu dünya?” sorusuna yanıt olmaya çalışan bir türe ait olan kitap Hobsbawm, Chomsky veya Tony Judt gibi bizim hep aradığımız cevaplara sahip olmalarını beklediğimiz yazarların genellikle yaşlılık dönemlerinde kaleme aldıkları deneme/söyleşi tadındaki kitaplarını akla getiriyor. Yine de Zizek’in kitabı bir söyleşi tonuna çok fazla sahip olmaktan kaçınmak için daha ilk bölümünde kendisine bir yapı çiziyor ve İsviçre doğumlu psikolog Elisabeth Kübler-Ross’un “kederin beş aşaması” üzerine oluşturduğu şemasını kullanıyor. Savaşlar, küresel felaketler, açlık ve adaletsizliklerin çağında hastalığın kapitalizmin ve kendi bencilliğimizin verdiği zarardan kaynaklandığını kabul etmek istemeyişimize verilmiş bir yanıt bu.

İnsan ölümcül bir hastalığa yakalandığını öğrendiğinde önce hasta olduğunu reddediyor (inkâr), sonra bu hastalığın gelip kendisini bulmasına sinirleniyor (öfke), daha uzun yaşayabilmek için ölüm ve kaderle Bergmancı bir anlaşma yapmaya kalkışıyor (pazarlık) ve artık ölümü satrançta yenmenin bir yolu olmadığını gördüğünde bu sefer hayattaki her şeyi anlamsız buluyor (depresyon), ta ki en sonunda ölüme direnemeyeceğini kabullenip kendini ölüme hazırlayana (kabul) dek: kitap da bu başlıklarla bölümlenmiş, her aşamanın arasında ise farklı kültürel fenomenlere odaklanan “ara fasıl”lar var. Zizek, bir yerde zarif bir biçimde işaret ettiği üzere hiçbir zaman psikanalistin yüzüne bakmaması, hep uzandığı divandan tavanı izlemesi gereken bir hastasıymışız gibi bizi güzelce yatırıyor ve biz dünyanın gidişatı üzerine düşüncelere, hayallere, ideolojilerin çok çeşitli davetlerine, çağrılarına dalarken o yanımızdaki koltuğunda oturuyor, ufak notlar alıyor ve bu seans boyunca bize kelimenin gerçek anlamıyla eşlik ediyor.

Sherlock Holmes ile Dr. Watson arasındaki ilişkinin kabul etmeye hazır olduğumuzdan çok daha derin ve karmaşık olduğunu görmemiz gerekir: Watson iki kere evlenmişti ama her seferinde Baker Street 221b’ye geri dönmek için can atarken bulmuştu kendisini. Zizek’in oynadığı Holmes rolü de yeterince Hegel, Lacan ve Althusser okumamış bir zihinde aynı tepkimeyi yaratabilir: tabii Zizek’i çok yoğun gezi programı sırasında yakalamanız, günlerini çoğunlukla Londra’da geçiren Holmes’u bulmaktan çok daha zor. Ayrıca Zizek’in bu yeni kitabında devrimci inanç konusundaki tavrının da ona yeni takipçiler kazandıracağını öngörebiliriz. “‘İnanmak için onu görmelisin!’ şeklindeki basmakalıp söz her zaman tersyüz edilmiş haliyle birlikte tekrar düşünülmelidir: ‘Görmek için ona inanmalısın!’” Aynı bölümde Zizek bu inanç meselesinin devrime inanç olduğunu hatırlatıyor ve sevgili dostu (ve Zizek’in onu bir Watson rolüne indirgeyen kendi Holmes’u olarak görebileceğimiz) Alain Badiou’nun Olay kavramına sözü getiriyor: “Hakikat, bilginin aksine, Badioucu bir Olay gibidir; ancak bağlanmış bir bakışla, ‘ona inanan‘ bir öznenin bakışıyla görülebilecek bir şey. Aşk örneğini ele alalım: Aşkta aşkının sebebi olan X’i, yani paralaks-nesneyi ancak âşığın kendisi görebilir; bu bakımdan, aşkın yapısı ile ancak kendini onun içinde görenler için var olan Badioucu Olay’ın yapısı aynıdır: Bağlanmış olmayan nesnel bir gözlemci için herhangi bir Olay söz konusu değildir.” Karl Popper, Friedrich Hayek gibi liberaller olası sistemlerin en kötülerinden kaçınıp en az kötü olan sistemde yaşamayı vaaz ederken, Zizek bu olası sistemlerin en az kötüsü kuramına karşı bahisleri yükseltiyor: “Sonu felaket olsa bile riske girip bir Hakikat-Olayına sadakatle bağlanmak, Nietzsche’nin deyişiyle ‘son insanların’ olaysız faydacı-hedonist diyarında ot gibi yaşamaya çalışmaya yeğdir... Viyanalı Yahudi yazar Arthur Feldman’ın acıyla belirttiği gibi, hayatta kalmak uğruna ödediğimiz bedel genelde bizzatihi hayatımız olur.”

Ancak ‘Ahir Zamanlarda Yaşarken’i okurken, yani tedavimiz sürerken, ilginç bir ayrıntıyı keşfediyoruz: Zizek, iyi bir dost olduğu için dünyanın büyük felaketleri yaşanırken zaten halihazırda sürekli olarak bir köşede teşhislerini kaleme almış ve bu yazıları da biz bir yerde, bir internet sitesinde, bir gazetede, bir arkadaşımızın sohbetinde duymuşuz, okumuşuz. Örneğin Christopher Nolan’ın Kara Şövalye filmi hakkında, Gotham’ın güvenliği adına sahtekârlık yapan Batman ve polislere karşı Joker’in hakikat talebini dile getirdiği “Joker Ne İster?” bölümünü veya kullandığımız verilerin geleneksel biçimde sabit diskler yerine internet sunucularında saklandığı “cloud computing”in Orwell’in romanını akla getiren tehlikeleri üzerine yazdıklarını okuyunca insan bunları daha önce birer eskiz biçiminde olsa da okumuş olduğunu fark ediyor. Ancak bu Zizek’in kendini tekrar etmesinden farklı bir anlama, Zizek’in kitap yazma/yapma biçiminin organik ve şizofrenik yapısına işaret ediyor: Zizek ideolojinin topyekûn, her yerde nazır varoluşuna karşılık olarak her yerde beklenmedik anlarda beliriveren, ideoloji ve kültür nesnesinin yeri sabit kalırken izleyicinin bakış açısını hafifçe değiştirdiği ve bu sayede nesneyi hafifçe ama hayati bir farkla yeniden gördüğü topyekûn bir paralaks saldırısını örgütlüyor. ‘Ahir Zamanlarda Yaşarken’in en şaşırtıcı ve rahatsız edici bölümü de bu teknik üzerine kurulmuş; bir siyasi-kültürel tartışmanın nesnesine hafifçe değiştirilmiş bir açıdan bakarak onun ürkütücü boyutlarını görünür kılıyor. Avusturya’da babası Josef Fritzl tarafından yirmi dört yıl boyunca evinin bodrumunda tutsak edilen ve tecavüzler sonucunda babasının yedi çocuğunu doğuran Elisabeth Fritzl vakası, Zizek’in elinde kışkırtıcı bir kuramsal deneye dönüşüyor. “Fritzl’in evinin mimari düzenlenişi, ‘normal‘ aile mekânının ‘ilksel baba’nın gizli müstehcen alanıyla katlanan halini maddileştirmiyor mu? Fritzl bodrum katında kendi ütopyasını, avukatına söylediği gibi, Elisabeth akşam yemeğini hazırlarken, hiç durmadan televizyon seyredip küçük oğullarıyla oynadığı kendi özel cennetini yaratmıştı...” Zizek buradan Lacan’ın Fransızcadaki söz oyunu (‘pere-version‘ / ‘babanın versiyonu’) üzerine yazdıklarına lafı getiriyor ve bu ‘babacılık’ fantazisini bir Hollywood mitiyle açıklıyor: “Josef’in işlediği korkunç suçları Avusturya’nın geçmişine ya da aşırı düzenlilik ve dışa dönük gösteri hissine atmak gibi saçma çabalara girişmek yerine, Fritzl figürünü çok daha saygın bir Avusturya mitiyle, yani Neşeli Günler filminde ölümsüzleştirilen von Trapp ailesi mitiyle bağlantılandırmak gerekir. Bu filmde de bir aile gözden uzak bir evde kalmakta, askeri otoritesi olan müşfik bir baba çocuklarını dış dünyadaki kötülüklerden korumaya çalışmaktadır.”

Zizek’in hazmı nispeten zor fikirleri, burada da “gökkubbenin altında tam bir keşmekeş var, vaziyet harika” lafıyla andığı Mao Zedong’un devrimci pratiklerini savunduğu anlarda ve örneğin Robespierre ve Jakobin şiddet konusundaki içgörü sahibi analizlerinde karşımıza çıkıyordu. Kung Fu Panda veya Enigma gibi Hollywood filmleri üzerine yazdığı bölümlerde muzip bir biçimde işlediğine tanıklık ettiğimiz zekâsı, rahatsız edici bir köleleştirme, ensest ve tecavüz meselesini Avrupa saygınlığı ve burjuvalığının bir tezahürü şeklinde çok provokatif bir yorumla okuduğunda, huzursuz edici bir hakikatin çok yakınında durduğumuzu hissediyoruz. Mustafa Kemal Atatürk’ün 1915’de Çanakkale’de “size savaşmayı değil, ölmeyi emrediyorum” sözlerini analiz ederken veya en sevdiği yönetmen Hitchcock’un Vertigo’sunu yorumlarken bu Lacancı yoğun, karanlık hakikatten uzaklaşmaya başlıyoruz yine. Ancak hemen ardından Sırp ulusalcı lider Radovan Karadziç’in işlediği savaş suçları nedeniyle aranırken Belgrad’daki bir alternatif tıp merkezinde kılık değiştirmiş halde hayatını sürdürebilmesini Psycho filminin Norman Bates’i ve bizzat Karadziç’in yazdığı şiirler üzerinden “üstbenin ahlak yasalarını askıya alma yöntemleri” çerçevesinde okuduğunda ideoloji ve şiddet, kültür ürünlerinden ayrılıp yine korkutucu bir biçimde üzerimize doğru yürümeye başlıyor.

Zizek’in üslubu bazı bölümlerde uzun zamandır merakla beklediğimiz Hegel kitabından çıkıp gelmişe benzeyen teknik bir görünüm alırken bazen doğrudan siyasetçilere ve vatandaşa seslenen bir polemiğe de dönüşebiliyor. Eric Satie’nin devrimciliği ve Wagner ile Adorno arasındaki ilişki üzerine veya Tony Blair’in Habermas’ı nasıl bir yemekte ağırladığı üzerine veya Julian Assange’ın ve WikiLeaks’in sistemi ‘kötüler ve iyiler’den oluşan reformist bir perspektifle bize gösterdiği için neden aslında devrimci değil, tutucu oldukları üzerine veya Angela Merkel’in “çokkültürcü yaklaşım bir fiyaskoyla sonuçlanmıştır” sözleri çerçevesinde ötekine hoşgörünün ilerici olmaktan çok muhafazakâr bir mahiyet kazanışı üzerine veya Deepwater Horizon petrol sızıntısı felaketindeki sorumluluklar ve Obama ile British Petrol’ün rolü üzerine ve Kafka ve Sartre ve 24 dizisindeki Jack Bauer üzerine ve Fox News ve Chavez ve Çay Partisi hareketi üzerine, yani neredeyse ve belki de her şey ama muhtemelen tek bir şey, ahir zamanların hastalıklarına devrimci bir teşhis koymak üzerine yazılmış heyecanlı, riskli ve renkli bir kitap bu. Hatta öyle ki, sonundaki dizinde onlarca sayfa tutan referanslar arasında gezinmek bir süre sonra bir resimli kitap okuduğunuz duygusunu yaratıyor: dünyanın canına okuyan katili keşfeden bu komünist Holmes’u Dr. Watson’ın mahçup merakı ve sükunetiyle, bir dedektifi izler gibi seyrediyoruz.

16 Eylül 2011'de Radikal Kitap'ın kapak konusu olarak yayımlanan bu yazı, Radikal web sitesinin 19 Eylül 2011 tarihindeki manşetlerinden biriydi.

Ishiguro’nun gece müzikleri

2011-09-16T14:06:00.001+03:00

Kazuo Ishiguro’yu anlattığı karakterlerin üzerinden dünyaya bakan bir “Tanrı yazar” olarak düşünmekte zorlanırız. Onun sanatçılığı bütünüyle kısıtlı ve çoğunlukla da takıntılı bakış açılarını incelikle işlemek üzerine kuruludur. Karakterler kendilerini anlatırken, kendileri hakkında yeni bir imge yaratmış olurlar. O imgeyle gerçeklik arasındaki uyumsuzluklar üzerine kafa yormak, Jane Austen’ın günümüzdeki en büyük mirasçılarından Ishiguro’nun romanlarını okumanın verdiği en büyük zevktir. Türkçeye Gece Müzikleri olarak da çevrilebilecek olan son kitabı Noktürnler’de (Nocturnes) farklı anlatıcıların oluşturduğu beş bakış açısı var: her biri, kontrollü bir edebi üslubun sürprizlerle dolu örnekleri.

Biz okurların karşısına geçmiş sakin sakin yaşadıklarını anlatıyorlar. Ortak noktaları, hepsinin birer müzisyen veya hayatı müzikle değişmiş insan olması. Bir gitarist, saksofoncu veya çellisti sahnede görmeye alışığızdır, onların kendi yaşamları, kariyerleri, hayranlıkları üzerine ayrıntılı biçimde konuşmalarını dinlemeye değil. Bu yüzden, Aşk Şarkıcısı (Crooner) adlı ilk öyküde Venedik’te baharın başladığı günlerde Polonyalı bir “kahve çalgıcısı”, çocukluğunda annesinin en sevdiği şarkıcı olan Tony Gardner’ı kendi çaldığı kahvede nasıl gördüğünü anlattığında ona hemen kulak kesiliriz. Bir kahve çalgıcısı neler düşünür? Ancak Ishiguro’nun asıl derdi, “bir kahve çalgıcısı nasıl düşünür?” sorusuna cevap bulmaktır. Düşüncelerinin yapısı, müzik gibi uzamsal mıdır; ritimleri, perdesi nasıldır ve bir nakarat kısmına sahip midir? Venedik’te başlayıp Venedik’te sona eren Noktürnler’in alt başlığı olan “Müzik ve Akşam Karanlığı’na Ait Beş Öykü”, kitaptaki öykülerin ikinci ortak noktası olan “akşam”ı bir zaman diliminden çok, hayatta içine girdiğimiz bir dönem olarak sunuyor.

Noktürn adlı öykü, bunun en iyi örneği. Fiziksel özellikleriniz endüstrinin istediği ölçülere uymuyorsa, artık yaşınızı başınızı aldıysanız, herkes sizden yalnızca bir “geri dönüş” bekliyorsa, o zaman bir müzisyen olarak bu karanlığın içinden nasıl çıkarsınız? Herkesin çirkin olduğunu söylediği saksofoncu karakterimiz, çareyi estetik ameliyatta, dış görünüşünü değiştirmekte buluyor. Nekahet döneminde kaldığı otelde ertesi gün bir ödül töreni düzenlenecek, burada bir zamanlar küçümsediği ve şimdi kendisinden çok daha büyük başarılara ulaşmış bir müzisyen ödül alacaktır. Hayatı boyunca hiç ödüllendirilmemiş olduğunu acıyla fark eden saksofoncuyu mutlu etmek isteyen arkadaşı, timsah şeklindeki ödül heykelciğini çalar; güvenlik görevlileri heykelciği ararken arkadaşı bu gümüş timsahı sofradaki bir hindinin içine gizler.

Kitabın en komik öyküsü ise, ismini bir şarkıdan alan “Come Rain or Come Shine”. Hayatını İngilizce dersleri vererek kazanan anlatıcı, üniversiteden arkadaşı olan ve şimdi aralarında bir anlaşmazlık olduğunu anladığı bir çiftin Londra’daki evinde kalıyor. Karısını aldatan adam, evden ayrılmadan önce eski dostundan birkaç günlüğüne eşinin yanında kalıp onunla hoşça vakit geçirmesini rica ediyor. Ancak kadının kendisini gerçekten evde isteyip istemediğinden emin olamayan kahramanımız, ertesi gün yalnızken kadının günlüğünü karıştırıyor ve kendisiyle ilgili olumsuz düşüncelerle karşılaşıyor. Sinirleniyor, günlüğün bu sayfasını avucunun içinde buruşturuveriyor. Öykünün geri kalanı, anlatıcının günlüğü okuduğu gerçeğini gizlemeye çalışması üzerine. Eve komşunun köpeğinin girip günlüğü yediğini izlenimini yaratmaya çalışan öğretmen, her şeyi yüzüne gözüne bulaştırıyor. Ishiguro’nun yazdığı en komik şey olabilecek bu öykünün komik tonu, son öykü Çellistler’in daha kasvetli havasıyla dengeleniyor. Muğlak bir biçimde, sisler içinde sona eren öyküler, daha önce yazdığı altı romandan aşina olduğumuz kesinliklerden uzak, ürpertici dünya imgesini yeniden yaratırken, bunu her zamanki gibi büyük bir okuma zevki vadederek yapıyorlar. Mutlaka benzetme yapmak gerekiyorsa, Ishiguro’nun öyküleri akla Chopin’in Noktürnleri’ni getiriyor.

15 Eylül 2011'de Milliyet Kitap'ta yayımlanan yazı.

Olayın resmi şimdi daha net

2011-09-11T11:14:00.001+03:00

Bir Salı günüydü ve hepimiz televizyona bakıyorduk: yirmi dört saat sonra dostlarımız ve iş arkadaşlarımızla buluştuğumuzda 11 Eylül’ün ilk edebi anlatımlarını yaratmaya başlamıştık bile. Başrolde kendimiz vardık. “Pilavın suyunu çekmesini bekliyordum ki telefon çaldı, annem televizyonu açmamı söyledi”, vs. Alain Badiou’nun tabiriyle bu “Olay” öylesine seyirlik bir mahiyete sahipti ki, edebiyat tarafından yeniden yaratılması, yansıtılması, temsil edilmesi, anlamsız görünüyordu. Gün boyunca CNN ve BBC’yi seyrettiğimiz günlerin ardından görüntüler yavaşça unutuldu. Ancak “Olay” orada durmaya devam ediyordu. Hepimiz ilk filmi kimin çekeceğini, ilk öyküyü, romanı kimin yazacağını görmeyi bekledik.

Orhan Pamuk’un yaşananlardan yalnızca iki hafta sonra Guardian’a yazdığı “Lanetlileri Dinleyin” başlıklı denemesi, savaş hazırlığındaki Batı dünyasına Türkiye Cumhuriyeti’nin kendi iç düşmanlarına karşı giriştiği savaşları hatırlatan, dokunaklı ve cesur bir uyarıydı. Pamuk’tan bir hafta önce yine Guardian’da Martin Amis “İkinci Uçak” başlıklı öyküsünü yayımlamış, tanık oldukları aşkın manzaralardan şaşkına dönen Romantik şairleri hatırlatan bir biçimde bu öyküyü bir tür “sanrı” içinde yazdığını söylemişti. Öykünün Amis’in keskin üslubunun iyi bir örneği olan açılış cümlesi, İkiz Kulelere çarpan ikinci uçağın düşüşe geçtiği anı tarif ediyordu.

Ama nispeten siyasi analiz tonuyla yazılmış bu tür deneme ve öykülerden sonra 11 Eylül ancak anlamlı bir süre geçtikten sonra düzgün bir kurmaca temsille karşımıza gelmeye başladı. 11 Eylül’de yaşanan “Olay”a bir gizem ve keder kaynağı olarak yaklaşan Jonathan Safran Foer’ın 2005 tarihli ikinci romanı “Aşırı Gürültülü ve İnanılmaz Yakın”, New York’un Gothamvari karmaşasında tek bir kilidi arama macerasıyla dört yıl önce yaşananlara yeni bir edebi biçim bulmaya çalışıyordu. Kitabın sonundaki 15 sayfalık “çevirmeli defter”de kulelerden atlamış bir adamın göğe yükselişini izlemiştik. 11 Eylül sonrasını, “Olay”ın ardından bir karakterin yaşamındaki değişimi anlatan yapıtlar da vardı (ilk akla gelen Joseph O’Neill’in “Netherland”ı), 11 Eylül’ün yarattığı savaşları ve ‘”terörizm” olgusunu anlamaya çalışanlar da (John Updike’ın ölmeden önce yazdığı son romanlarından “Terörist” gibi). Ayrıca akla Don DeLillo’nun “Düşen Adam”ı, Jay McInerney’nin “İyi Hayat”ı ve İngilizlerin 11 Eylül’ün başlattığı savaşa ortak olmasını nasıl protesto ettiklerini de anlatan Ian McEwan’ın “Cumartesi”si geliyor.

Sonra, “Olay”ın ardından yaşananlardan geriye çekildiğimizde, David Foster Wallace’ın bürosu İkiz Kuleler’de bulunan bir kadın dergisi için çalışan bir dergi yazarını anlattığı “Suffering Channel”ının da gerisine gittiğimizde, Amerikan edebiyatının 11 Eylül’den önce 11 Eylül’ü anlattığı çok daha ilginç yapıtlara rastlıyoruz. Don DeLillo’nun hâlâ Türkçeye çevrilemeyen romanı Yeraltı’nın meşhur kapağında İkiz Kuleler, onlara yaklaşan bir uçak ve önplanda da bir kilise vardı mesela. Ama “kim 11 Eylül’ü tahmin etmişti?” oyunları oynamaya da gerek yok. Saul Bellow’un, John Cheever’ın, Arthur Miller’ın en büyük Amerikan yazarlarından bazılarının öfkeli karakterlerini, Herzog’ları, Tommy Wilhelm’leri, Willy Loman’ları hatırlayınca Amerika’nın korkunç eşitsizliklerini, acılarını ve aslında biraz da buradan gelen “Olay”ın resmini çok daha iyi görmeye başlıyoruz.

Radikal'in "11 Eylül 2001 olayları edebiyatı nasıl değiştirdi?" sorusuna yanıt. Daha kısa bir versiyonu burada.

Aşkın geometrisi

2011-09-09T19:38:00.001+03:00

Cheever’ın sözcüklerinin yer aldığı bir sayfaya dokunurken dikkatli olmanız gerektiğini hissedersiniz, siyah harflerin her birinde sanki başka yazarlarınkinde bulunmayan yoğunlukta bir hayatiyet vardır ve sayfayı çevirirken üstüste binen sözcüklerin birbirlerinin altında ezilmesinden korkarsınız. Öykülerde büyüleyici olan ve akıp giden şey, bu düzenli biçimde atan nabız, kesintiye uğramayan soluk alıp veriş ve yüreğin hayatı akla getiren biçimde çarpışıdır. Kulağımızı yol boyunca uzanan tren raylarına dayadığımızda yaklaşmakta olan trenin uzak titreşimlerini, homurdanmalarını duyarız; Cheever’ın döşediği raylardan bize doğru gelmekte olan şey, hayatın kendisidir.

İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda Amerikan ordusundan ayrıldıktan sonra başlayan yazarlık kariyeri (çünkü Cheever öncelikle para kazanmak ve ailesini geçindirmek için yazıyordu), dükkânlardaki radyolarda Benny Goodman şarkılarının çalındığı günlerin New York’undan 1980’lere dek uzanan bir insanlık panoraması sunar bize. Cheever, New Yorker dergisindeki editörleri Harold Ross, Gus Lobrano ve William Maxwell’e olan borcunu teslim eder; onların düzenli desteği ve inancı sayesinde kırk yılı aşkın bir süre boyunca ailesini beslemekle kalmamış, iki yılda bir kendine yeni bir takım elbise de alabilmiştir. Ancak Cheever’ın öyküleri New Yorker’da kendisine ayrılan vuruş sayısının kısıtlayıcılığını mesleki bir tekdüzelik olarak kabullenmek yerine, bunları Joyce’dan, Çehov’dan aşina olduğumuz aydınlanma anları, epifanilerle son anına ulaşacak öyküler tasarlamak için birer meydan okuma olarak görmüştür. Bu yüzden her Cheever öyküsü, anlattığı mutsuz, intihara meyilli, hayatı kaymış, sefil, üç kâğıtçı, adi ve sıradan insanın dışarıya çıkmaya her an hazır olan kırılgan duygularını taşımakla birlikte, kusursuz birer matematik formülü gibi durur. Tek bir sözcüğünün dahi yerini değiştiremeyeceğimizi söylediğimiz yazarlar arasında sözcükleri en yer değiştirilemez olanı Cheever’mış gibi gelir insana.

Anlatıcının hayal ettikleri
New Yorker’daki editörleri, intihara veya cinayete meyilli Amerikalıları anlatmayı seven bu yazarın dünyasında neredeyse her erkeğin karısını sekreteriyle aldatmasından, kadınların akşamüstleri çocuklarına dönmeden önce otel odalarında gizli âşıklarıyla sevişmelerinden rahatsız oluyorlardı ama Cheever’ın bütün karakterleri, tanımları itibariyle birilerini aldatmak zorundaymış gibi yaratılmıştı. Bir yaz günü New York’ta başlayan ve karısıyla kavga etmiş bir adamın anlattığı Merhem öyküsünde olduğu gibi, karakterler zaten öncelikle kendilerini aldatıyorlardı; eşiyle ayrı kalmalarının kendileri için en iyisi olduğunu düşünen anlatıcıyı yaşadığı dairede tek başına izlerken Cheever bize onun farkında olmadığı bir varoluş durumunu, kendiliğinin farkına varışını incelikli bir tekniğe dönüştürür. Odada kendisini izleyen birinin bulunduğunu düşünen adamı izleyen kişi, aslında, öykünün başladığı yaz gününden bu yana biz okurlarızdır ve onu izleyişimizde bize büyük zevk veren röntgenci yanı belli ki karakterin kendisi de içselleştirmiş, kendi kendini dışarıdan izlemeye başlamıştır. Cheever’ın uykusuz ve yalnız adamı sabahın dördünde karanlığın ve yağmurun içinde ilerleyen sabah trenlerinin sesini dinler. Albany’den, Buffalo’dan ve Chicago’dan gelen bu trenlerin vagonlarındaki kokuları, yemekli vagonlarda servis edilen suyun tadını hayal eder. Anlatıcı hayal ettikçe biz onu daha net görmeye başlarız ve hayallerinin ayrıntılarındaki keskinlikle onun sabitliği arasında bir bağlantı var gibidir; ona çok dikkatle bakarken onun çok dikkatli baktığı şeyleri görmeye başlarız.

Yazarın dürbünü
‘Sutton Meydanı’nın Öyküsü’nde ‘bakış’ yine önemlidir, ne de olsa bir çocuk bakıcısının elinden kaçan küçük bir kızın öyküsüdür bu. Karakter kendisine emanet edilen çocuğu kaybettiğini, onu getirdiği evi çaresizlikle incelerken fark ettiğinde bir anlığına camdan aşağıya bakar. On beşinci kattaki dairesinden aşağı düştüğünü aklından geçirdiği çocuğun cesedini görmeyi beklediği kaldırımda “bir taksi çağırmak için ıslık çalan kapıcıyı ve köpek gezdiren bir sarışını” görür. Cheever’ın akla W. H. Auden’ın büyük şiiri Güzel Sanatlar Müzesi’nde en önemli tarihi olaylarla en gündelik olanların içiçe geçişini göstermesini getiren stratejisi, çocuklarının kaybolduğunu ve bir daha asla kendilerine geri dönmeyeceğini düşünüp dehşete kapılan bir çifte dış dünyayı izlettirir: şimdi her yerde Eliot’un “nesnel karşılıkları”nı (objective correlative’lerini) görüyorlardır, uzamdaki her nesne bir biçimde onların iç alemleriyle ilişkilidir. Binadan görünen tenis kortlarının yanında yaşlı bir kadın elindeki bıçakla kurtbağrı çalılarını kesiyordur, kafasında yuvarlak bir şapka, üzerinde kışlık bir mont vardır. Dikkatle baktıklarında onun aslında bitkiyi çaldığını görürler, kestiği dalları bir çantaya koyup hızla oradan uzaklaşır. Dış dünya insana sürekli tuzaklar kuran, güvenilmez ve korkunç bir yerdir ve bunu görmenin en iyi yolu da dünyaya devasa yükseklikteki bir New York binasından bakmak veya ‘Dev Radyo’ öyküsünde yaşadıkları apartmandaki bütün dairelerin iç yaşamlarını birer radyo tiyatrosu gibi dinleyen karakterin yaptığı gibi, şehri dikkatle dinlemektir. Cheever’ın dürbünü bize hırsız kadın imgesini gösterdikten sonra (peki bu kadın gerçekten de bir hırsız mıdır, yoksa önyargıların kurbanı olan iyi niyetli, tatlı, ihtiyar bir bahçıvan mıdır?) çaresiz çiftin dünyasına geri döner ve bundan böyle attıkları her adımın, karşılaştıkları her kişinin onlara ne kadar anlamsız geldiğini dünyayla karakterler arasında camdan duvarlar inşa ederek bize gösterir.

Tüm kariyerler boşuna yapılmış
Yaz ortasında herkesin “dün gece çok içki içtim” diyerek kıvrandığı bir pazar günü açılan ‘Yüzücü’ öyküsünün kahramanı Merrill, her bölgesi dikkatli bir biçimde “Özel Mülk” tabelalarıyla (hem gerçek hem de metaforik anlamıyla) işaretlenmiş Amerika’da işte bu duvarların arasından geçerek, kilometrelerce yüzerek önümüzden akıp geçmeye başlar. Merrill’in kasaba boyunca yaptığı uzun yüzüşü, mitolojik hatırlayış ırmağı Mnemosyne’yi akla getirir ancak öykünün sonunda, kendini kilitli bir evin önünde bulan Merrill’de Kafka’nın kapı önünde bekleyen adamına benzeyen bir yan da vardır. Hepimiz kendi kaderimizi, yasamızı ve nihai yargılanışımızı yaşamaya hazırlanan, bizim için hazırlanmış kapıyı açmak için eşikte bekleyen ruhlarızdır ve her birimizin ayrı bir kapıya sahip oluşumuz her birimizin bir kapıdan geçeceğimiz gerçeğini ortadan kaldırmaz. Cheever okurken hayat hep yanlış yaşanmış gelir bize, tüm kariyerler boşuna yapılmış, tüm hayaller boşuna kurulmuştur. Bir anlığına suya girmeyi, ‘Güle Güle Kardeşim’deki gibi sürekli her şeyi eleştirip durduğu için bizi sinir eden o kendine has kardeşimize gerçek duygularımızı anlatmayı isteriz. Bir karakterin sol kolunu bize uzattığını fark eder, hızla atan nabzını hissederiz. Bu hayatiyet, bu canlılık, bu Blakevari “yanan kaplan” bir an sonra bizden uzaklaşır ve aynı dakika içinde ölür, silikleşir ve öykünün bittiği anda bize kalan yegane şey, onun nabzının atışını hissettiğimiz o kısa ama unutulmaz deneyim olur.

9 Eylül 2011 tarihli Radikal Kitap'ta yayımlanan yazı.

Kolaj Istanbul !

2011-09-09T19:02:00.001+03:00

Après une semaine consacrée à Berlin, la Gaîté lyrique s’attaque à un autre bouillon de culture : Istanbul. Istanbul comme un collage de cultures, de religions, d’identités où résonnent et foisonnent des sons. Cette ville contraste entre Orient et Occident, est abordée sous le double angle du son et du rythme. Comment voir et écouter la capitale culturelle turque ?

Kolaj Istanbul recréé au sein de la Gaîté lyrique cet espace public où les sons et influences s'entremêlent. Ce point de rencontre des artistes et de leurs pratiques. La Gaîté lyrique propose une déambulation dense aux allures de chaos organisé. Cinq jours où la ville se dessine par fragments et dans les collaborations gigognes de différentes communautés.

Rendez-vous chaque jour autour d’un verre et d’une sélection de mezzés pour le RAKI HOUR. Partagez une expérience de l’altérité, de la gastronomie et de la transdisciplinarité avec notamment les chorégraphes Filiz Sizanli et Mustafa Kaplan, l’archéologue sonore Murat Meriç, l’artiste transgenre Esmeray, les vidéastes Canan et Güldem Durmaz ou l’urbaniste Jean-François Pérouse.

Suivez le guide pour les concerts en grande salle avec trois spots emblématiques du centre nocturne du quartier Beyoglu, Babylon, Peyote et Mini Müzikhol, des performances audiovisuelles et un numéro de cabaret…

Dimanche 18 septembre, le collectif d’agités Mini Müzikhol envahit la Gaîté lyrique pour un marathon musical qui débute dès 6h du matin sous forme d’after et qui se prolonge l’après-midi autour d’un brunch façon turkish delight.

Embarquez enfin pour un voyage invisible au cœur des sons d’Istanbul à travers une série d’installations audiovisuelles dans le bâtiment, celle de la comédienne Serra Yilmaz en symbiose avec Gilles Mardirossian au 4e étage, la pièce du plasticien musicien Cevdet Erek pour la Chambre sonore, les concerts filmés Jazzmix in Istanbul d’Olivier Taieb ainsi qu’un salon de trouvailles sonores par Radio Grenouille/Açik Radyo au foyer historique.

Kolaj Istanbul - Festival dergisine buradan ulaşabilirsiniz.

Bencilliğin konuştuğu dil

2011-09-07T14:43:00.001+03:00

Gittiği kitapçıda düzenlenen kampanyaya Martin Chuzzlewit'in dahil edilmediğini gören adamın mutsuzluğu.

Yapıtlarının temaları, üslupları ve yöntemleri söz konusu olduğunda Franz Kafka'nın 19. yüzyılın en büyük İngiliz romancısına ne kadar çok şey borçlu olduğundan ve bu büyük 'tereke'yi nasıl Kıta Avrupası edebiyatında yaşattığından sıklıkla bahsederiz, ama bugün modern romanın en sevilen figürlerinden birinin, Dostoyevski'nin Charles Dickens'la kardeşliği büyük oranda göz ardı edilir. Mektuplarında ve hatıralarında Dostoyevski, Dickens'a olan düşkünlüğünden bahsetse de onun Suç ve Ceza'nın da içinde olduğu büyük dört romanının, Victoria döneminin ortasında roman sanatını en çok etkileyen bu yazardan çok daha kapsamlı bir bilgi öğrendiğini görmenin en iyi yolu Martin Chuzzlewit'i okumaktır.
Dickens ile Dostoyevski'nin tefrika edilerek okura ulaşan, yaşama dair en önemli, büyük, iddialı temaları işleyen en vazgeçilmez romanları yazma hevesleri de kardeştir, bunu felsefeyle ilişkilendirirkenki cesaretleri de. Ancak varoluşçuluk, sosyalizm, Batılılaşma ve dini düşüncenin Dostoyevski'de karakterleşmesi, romanın yapısına bir teknik olarak dağılması, John Stuart Mill ve liberal ikisatçıların faydacılığıyla kavga ederek yazan Dickens'ta ancak ilkel bir biçimiyle karşımıza çıkar; örneğin Zor Zamanlar'da didaktizme muhalefet didaktik olmayan roman yöntemleriyle değil, bizzat didaktizmin diliyle yapılır. Martin Chuzzlewit'te de bu durum değişmez; kitabın daha en başında, okuyacağımız romanın kusurların en yaygını olan bencillikle ilgili olduğunu öğreniriz. Burada adalet, diriliş veya özgürlük hakkında bir büyük roman yazan Dostoyevski'den farklı olarak bencilliğin tarafları çok belirgin çizgilerle belirtilmiştir, iki taraf arasında geçişler çok nadirdir. Romanın başında rüzgârlı bir sahnede öne doğru eğilmiş halde rastladığımız Seth Pecksniff (bir başka Dickens özel ismi olan Pickwick'e benzerliğine dikkat) bağışlama, hoşgörü, minnet, sevgi gibi sözcükleri kendi çıkarcı amaçları için kullanırkenki şuursuzluğuyla, Victoria döneminin Ferrari'lerini satan bilgelerindendir. Palavra ideolojisiyle zenginleşmeyi zaten başaramadığı gibi, çevresine ördüğü ahlak kıyafetinin dokusunu da bir kurt gibi içten kemirip yok eder. Pecksniff, kitaptaki iki Martin Chuzzlewit'ten ihtiyar olanının vasiyetinde kendisine yer verilmesini istediği için, romanın başında bitkin bir vaziyette, yanında Mary adlı bir genç kızla gördüğümüz adamın aile üyelerine çeşitli yardımlarda bulunuyordur. Zaman içinde yardımseverliğin kapitalizmin en büyük kötülüğü olduğunu anlarız, kurbanların içinde bulundukları gerçeği görmelerini engelleyen ve onları yanlış yere efendilerine minnettar kılan bir 'sahte bilinç'tir bu; Pecksniff de böyle düşüncelerle genç Martin Chuzzlewit'e kol kanat gerer. Lakin Dickens'ın romanı olağanüstü bir matematik formülü üzerine kurulmuştur. İhtiyar Chuzzlewit, insanların kendisiyle olan ilişkilerinin niteliğinin, sahip olduğu devasa miras tarafından belirlendiğini bilir. Öldürülmemeyi ve iyi yaşamayı garantiye almak için de, sağlığıyla ilgilenen Mary'le onun kendi ölümünden sonra parasız kalmasını sağlayacak bir sözleşme yapar: Mary, ihtiyar Martin'i yaşattığı müddetçe iyi bir hayat sürecek, Martin öldüğünde kendini sokakta bulacak, bu yüzden de hayatını Martin'in hayatını uzatmaya adayacaktır. Fakat Chuzzlewit'in torunu olan Martin, Mary'e âşık olarak bu denklemi bozar, çünkü eğer Martin ile Mary evlenirse Martin zaten ihtiyar Chuzzlewit'in mirasçısı olacağından Mary'nin ihtiyar Martin'le ilgilenmesi için ortada 'ekonomik' bir neden kalmayacaktır.

Böylece Dickens'ın tanıdık temalarından biri üzerinde ilerleyen öykü başlar: gerçekte zengin ve görünmez bir eril güce sahip olması gereken ama geçici olarak bu iktidardan yoksun olan genç bir adam, kitabın sonunda zaten kendisinin olan servete ulaşıncaya dek bir dizi ahlaki ve etik sınavdan geçer. Burada Dickens'ın hakkını Dickens'a vermek gerekir: kitabın başında kendi dertleriyle fazlasıyla meşgul olan Martin, romanın olay örgüsüyle 'organik' olduğunu söyleyebileceğimiz bir gelişme göstererek, adım adım zaten kendisine ayrılmış olan mirası etik olarak hak edecek kişi olmaya doğru ilerler. Yani kitabın ilk sayfasında sahip olduğu sahte bilgeliği bize beş yüz sayfa boyunca vaaz edip görüş alanımızdan çekilen sahte-bilgelerden değil, girift bir roman karakteridir. Martin, Dickens'ın en iyi uygulayıcılarından olduğu pikaresk romanın harika maceraları içinde evden ayrılır ve Amerika'ya, New York'a gider. Bu 'efendi'nin yanında da pikaresk romanın vazgeçilmez karakteri olan 'uşağı', yani tesadüfen tanıştığı ve onunla Amerika'ya gelmek isteyen Mark vardır. Kafka'nın Karl karakterinin Amerika'ya giden gemide peşine düştüğü ve macerasının başlangıç imgesi olan şemsiyesi de, yeni dünyayı ilk kez görüşü, burada yaşadığı çeşitli mahkûmluk halleri de Kafka'nın Amerika'ya bizzat yaptığı yolculuklardaki izlenimlerinden değil, Dickens'ın bu romanından gelir. Ancak Kafka'nın Amerikalılarını kötü kılan şey onların muğlak, hayaletimsi, insanlıktan uzak halleriyken Dickens'ın Amerikalılarındaki kusurları İncil'deki öyküleri açmak suretiyle tespit ve tasnif etmek çok daha kolaydır. Martin ile Mark'ın Amerika yolculukları sürerken Atlas Okyanusu'nun diğer yakasında Chuzzlewit'lerin mirası çevresindeki karanlık olay örgüsü akmaya devam eder, yeterince uzun süre nehrin başında bekledikleri takdirde istediklerine ulaşacaklarını düşünen karakterlerin mirasa konmak için yaptıklarını Dickens büyük bir komedileştirme yeteneğiyle anlatır.

860 sayfalık kitabı bitirdiğimizde, Pecksniff'in evinde kendine köle kıldığı Tom Pinch karakterinin romanın gerçek 'kahramanı' olup olmadığını merak ederiz. Romanın en başından itibaren tanıdığımız 30'lu yaşlarındaki bu alçakgönüllü, çalışkan genç adam, Martin'in aksine kitabın hiçbir noktasında kendini bir 'efendi' konumunda bulmaz ancak Dickens'ın Kasvetli Ev gibi daha karanlık romanlarında rastladığımız türde, İngiliz toplumunun belli adaletsizliklerini bedenleştiren (baca temizleyici çocuklar gibi) figürlerden farklı olarak toplumsal bir hareketliliğe sahiptir. Gaddar efendisinden kurtulduktan sonra bir süre işsiz kalır, kendine ve kızkardeşi Ruth'a Londra'da ev tutmaya çalışır (bu vesileyle Victoria döneminde Londra'da nasıl ev kiralandığı üzerine ilginç şeyler öğreniriz) ve diğerkâm bir işverenden maaş almaya başladığında hayatı gerçekten de yoluna girmiş gibi görünür. Tom'un 'foil'i diyebileceğimiz, onun iyiliğini kendi kötülüğüyle görünür kılan bir karakter olan Jonas Chuzzlewit ise ayrı bir yazının konusu olmayı hak ediyor.

Dickens'ın karakterler galerisinin diğer isimleri (Bayan Gump, Bayan Lupin, mimar Pecksniff'in kızları Merry ve Cherry ile öğrencisi John Westlock) her biri ayrı birer mimari şekil oluşturarak Martin Chuzzlewit'in çok geniş bir malikaneyi andıran romanındaki farklı oda, koridor, merdiven, bahçe ve labirentleri oluştururlar. İlk sahnesi bir evin ve oradaki mimarın görüntüsüyle açılan bu yapının dışarıda esen kuvvetli rüzgara karşın yıkılmamasını sağlayan şey, Atlas Okyanusu'nun iki yanında da yalnızca bencillik ve adaletsizlik bulan umutsuz Dickens'ın öykü anlatma azmidir. Victoria dönemindeki sert bir 'fırtına' yüzünden eve hapsolan 'aile halkı'nı aralarındaki gülünç karakterleri taklit ederek eğlendiren Dickens'ın kendisi de bu sayede ayakta kalmış gibidir. Ancak bu basit bir eğlence olmanın ötesine geçer. Her zaman bir kitap gibi konuşan Pecksniff figürüne bakarken bencilliğin dilde nasıl üretildiğini görürüz, sanki yaptığı bu keşif romancıya görünürde belli bir şekle bürünmesi imkansız derecede karanlık bir dünyayı en baştan inşa etmek için gerekli ilhamı vermiş gibidir.

Sabit Fikir dergisinin Eylül 2011 sayısında yayımlanan Bencilliğin Konuştuğu Dil yazısından.

Yaratıcılığın arka planı

2011-09-03T17:13:00.004+03:00

Sonbahar mevsimi, sevdiğimiz romancıların yazarlık üzerine kitaplarıyla geldi: Orhan Pamuk’un ‘Saf ve Düşünceli Romancı’sı ve Umberto Eco’nun ‘Genç Bir Romancının İtirafları’ kitaplarının aynı hafta yayımlanması güzel bir tesadüf. Kitaplardan ilki Harvard Üniversitesi’nde, ikincisi ise Atlanta’daki Emory Üniversitesi’nde verilmiş konferans metinlerinden oluşuyor. Pamuk’unki Charles Eliot Norton konferansları, Eco’nunki ise Richard Ellmann konferansları çerçevesinde hazırlanmış.

Biz Umberto Eco’nun ‘itirafları’na bakalım: Eco gibi ortaçağ uzmanı bir yazar neden kitabının başlığında özellikle bu kavramı, ‘itiraflar’ı kullanır? Bir edebi söylem biçimi olarak ‘itiraflar’ın Hıristiyan teolojisinin önemli bir parçası olduğunu, bu türün en büyük ustalarından Aziz Augustine’in İtirafları’nın yer aldığı geleneğin romantik döneme ve Jean-Jacques Rousseau’ya dek uzandığını biliriz. Eco ayrıca bunun ‘genç bir romancının’ itirafları olduğunu söylüyor, gelecek yıl seksen yaşına basacak romancının bu şakasını nasıl anlamalıyız peki? Genellikle çok fazla deneyimi olmayan bir gencin değil, türlü maceradan geçmiş bir ihtiyarın itiraflarını dinlemenin daha ilginç olduğu kabul edilir ancak gençlerin günahları her zaman daha heyecan vericidir. Eco da kendini bir romancı olarak genç görüyor, ne de olsa ilk romanı ‘Gülün Adı’nın yayımlanışının üzerinden henüz otuz bir yıl geçmiş. Bir elli sene daha yaşayıp şimdiye kadar yazdığı altı romanın üzerine altı tane daha koyacağını düşündüğünü söylediğinde ‘Genç Bir Romancının İtirafları’nın tonu da belirginleşmeye başlıyor: Eco kitap boyunca bıyık altından gülerek okuruyla kafa buluyor ve çoğunlukla bilinçli olarak bizi çıkmaz sokaklara yönlendirip kitabın sonunda yanıtlar yerine sorularla bırakıyor.

Oysa her şey ne kadar da basit bir soruyla başlamıştı: “Nasıl yazıyorsunuz?” Eco’nun buna cevabı, “soldan sağa”dır ve bunun mükemmel bir cevap olduğunu kabul etmemiz gerekir. Çünkü kendisini amatör bir romancı ve profesyonel bir akademisyen olarak tarif eden ve deneyimli bir göstergebilimci olduğunu bildiğimiz Eco, sözcüklerin yüzeyindeki anlamlarla ilgilenmekten felsefi bir zevk alır. Bir roman yazmanın maddi niteliği, onun hakkında idealizasyonlarda bulunup romantik rüyalarla süslü masallar anlatmaktan daha anlamlı gelir. Elbette bir ‘âlim’ olarak söylediği söze bir şerh koyar, her kültürde soldan sağa yazılmadığını hatırlatır. Arapça yazan bir Eco’nun ‘Nasıl yazıyorsunuz?’ sorusuna vereceği yanıt, bu yüzden çok farklı olacaktır: ‘Sağdan sola’.

Keşfetmek değil üretmek
Eco itiraf ediyor: çocukluk yıllarından beri roman yazdığını, çocukluğunda yazdığı romanlara öncelikle bir isim bulup sonra o ismin başlığı olacağı romanı yazdığını, birkaç sayfa boyunca süren yazarlık hevesinin pek çok tamamlanmamış başyapıt halinde kaldığını. Bir başka deyişle, Eco’nun itirafları hep itiraf etme eyleminin kendisiyle dalga geçen birer itiraf halini alıyor. İnsan burada yazma işini bir performans olarak gören çağdaş eleştirinin kökenler ve başlangıçlara, itiraf edilecek özlere yönelik şüpheciliğinin izlerini görüyor: yapısalcılar için her şey bir metindi ve Deleuze metinlerdeki bütün anlamların yüzeyde olduğunu, hiçbir zaman ‘derinde’ bir anlamın olamayacağını söylemişti. Eco’nun da onların izinden gittiğini söyleyebiliriz. Peki itirafların mümkünatına yönelik inançsızlık besleyen biri, neden itiraf eder ve onun itiraflarını ilginç kılan şey nedir? Bu soruya dilerseniz ‘yaratıcılık’ diye yanıt verelim.

Eco, Homeros’un yaratıcı bir yazar sayılırken Platon’un neden sayılmadığını hiçbir zaman anlayamadığını söylüyor bir yerde. “Neden kötü bir şair yaratıcı yazardır da iyi bilimsel makaleler yazan biri değildir?” Bu kitapta Eco bir kez daha ne kadar yaratıcı olduğunu kanıtlıyor, çünkü itirafları bir gerçeği keşfetmekten çok onu üretmenin bir yolu olarak kullanıyor. Doktora tezini Ortçağların estetiği üzerine yazmış olan Eco’nun 1978 yılında, 46 yaşındayken küçük bir yayınevinde çalışan bir arkadaşı aracılığıyla “bir romancı olma” hikâyesi, bu güzel yaratıcı buluşların başlıcası. Kısa bir polisiye roman yazması istenen Eco, bunu başaramayacağını, kendi yazacağı kitabın bir Ortaçağ manastırında geçen, beş yüz sayfa uzunluğunda kapsamlı bir iş olacağını arkadaşına söyledikten sonra evine döner. Ve bu noktada, bir rahip gibi, itiraf kulübesine girmiş Eco’nun kısık bir sesle itiraf edişini dinlemeye başlarız: “Eve döner dönmez masamın çekmecelerini karıştırdım ve bir önceki yıl çalakalem yazmış olduğum bir şeyi bulup çıkardım: Üzerine birtakım keşişlerin adlarını not ettiğim bir kâğıt parçasıydı bu. Demek ki ruhumun en kuytu köşesinde bir roman fikri çoktan yeşermişti, ne var ki ben, bunun farkında değildim. O notları alırken, bir keşişi gizemli bir kitap okurken zehirlemenin güzel olacağını anlamıştım, hepsi bu.” Peki sonra ne oldu, oğlum? “Böylece Gülün Adı’nı yazmaya başladım.”

‘Bilgi’nin tasnif edildiği dolaplar
Eco daha sonra, roman yazarken kesinlikle bir ‘ilham kaynağı’nın olmadığını söylüyor. Zaten Ortaçağların toplumsal, kültürel, dinsel, siyasi, sanatsal ve gündelik pek çok gerçeğine aşina olduğu için yalnızca iki yılda bitirdiği romanı, “kocaman bir dolabı açar” gibi yazdığını anlatıyor. Bu yoğun bir biçimde Borges ve Foucault’yu anımsatan bir imge. Eco’nun romantik bir ilham kaynağından etkilenerek değil, halihazırda yazılmış olan metinler, ‘bilgi’nin tasnif edildiği dolaplar aracılığıyla yazmaya başladığını söylüyor. “Bütün o malzeme elimin altındaydı, bana sadece ihtiyacım olanı seçmek kalıyordu.”

Eğer bunu yazarın ilham yoksunluğunun bir itirafı olarak okuyacaksak, Eco’nun bir sanatçı olarak bir bilgisayardan çok da farklı olmadığı sonucuna varabiliriz. Belli bir konuyu seçmesinin nedeninin daha önceden o konuya aşina olması olduğunu söylerken de benzer bir durum sözkonusu: bir bilgisayar gibi, yazar elindeki tasnif edilmiş bilgiyi farklı bir biçimde düzenlemek suretiyle sanat yapıtını yaratır. Bu açıklama ise, itiraf kabinindeki gencin “itiraf ediyorum, bir ruhum yok!” demesiyle aynı şeydir. Burada rahibe düşen, itiraf çıkarmaya gelmiş genci bir ruhu olduğuna ikna etmektir ancak Richard Ellmann konferansları verildiği sırada Atlanta’da olmadığımız için, bu imkandan yoksunuz.

Kitabın en güzel bölümlerinden olan “Bir Dünya Kurmak”ta Eco yukarıda tarif ettiğimiz bilgisayarın işleyişini anlatıyor. “Ortaçağ’a dair yazdığım sırada, sokaktan bir otomobil geçtiğini görürsem ve örneğin arabanın rengi beni etkilerse bu gördüğümü not defterime, ya da sadece zihnime yazarım, o renk daha sonra, örneğin bir minyatürü betimlerken işime yarar.” Özellikle renk konusunda Eco’nun anlattıkları çok ilginç; ‘Önceki Günün Adası’nın önemli bir bölümü Pasifik Okyanusu’ndaki bir adada geçtiği için burada, Güney Denizleri’nin mercan kayalıklarında geziniyor, güneşin doğuşunu ve batışını, ışığın oluşturduğu sayısız rengi izliyor. Renkleri “hipotipoz” adlı bir söz sanatıyla tarif etmeyi amaçlayan Eco, “çok sayıda çeşitli kelimeler aracılığıyla müthiş geniş bir renk yelpazesi yaratmak istiyordum, aynı renk adını iki kez kullanmayacak ve eşanlamlar arayacaktım,” diyor. ‘Foucault Sarkacı’ romanındaki olaylardan bazılarının geçtiği Conservatoire des Arts et Metiers’nin koridorlarında gezinen Eco, kahramanı Casaubon’un buradan Place des Vosges’e ve oradan da Eiffel Kulesi’ne yaptığı gece gezintilerini betimlemek için sabahın ikisiyle üçü arasında şehirde dolaşıp durmuş, elinde küçük bir ses kayıt cihazı varmış.

Sarkaçtan trompete
Bir roman yazma fikrinin ilhamdan değil, ilgi alanlarından geldiğini söyledikten ve deneyim üzerine kurulu çalışma biçimlerini tarif ettikten sonra Eco, bir romanı oluşturan bir fikir veya ayrıntılı planın olup olmadığı sorusuna geçiyor. Gençliğinde Paris’te gördüğü Leon Foucault’nun sarkacı ve İtalya’daki Direniş Hareketi’nin üyeleri için düzenlenen cenaze töreninde kendisinin trompet çalma hatırası, yıllar sonra aklına geliyor. “Böylece, sarkaçla başlayıp güneşli bir sabah vakti bir mezarlıkta trompet çalan bir delikanlıyla biten bir hikâye anlatmaya karar verdim. Ama sarkaçtan trompete nasıl gidecektim? Bu soruya yanıt bulmam sekiz yılımı aldı, bu yanıt, romanın kendisiydi.”

Bir kez daha, yazarın bizimle dalga mı geçtiğini yoksa bunun ciddi bir ‘itiraf’ mı olduğunu sorarken buluyoruz kendimizi. Mona Lisa’nın yaratıcısı bu tabloyu “bağırsaklarının çok çalıştığı bir dönemde bir oturağın üstünde can sıkıntısından bezmiş halde bir tuvale karaladığını” anlatırsa, kafamızda şövalesinin karşısında sanatını icra eden ressam imgesi korkunç biçimde parçalanmış olur. Eco’nun itiraflarından çıkan sanatçı portresi bu kadar kötü olmasa da, bunun nedeninin yazarın mahremiyetini özenle muhafaza etmesi olduğunu hissedebiliyoruz. Yine de Eco, Foucault’nun sarkacının ana karakterlerinden biri olan Casaubon’u yaratırken bu ismin edebiyat tarihindeki önemini, George Eliot’un Middlemarch’ının ünlü karakteri Edward Casaubon’la akrabalığını nasıl unuttuğunu keşfedişini oldukça samimi bir biçimde anlatıyor.

Dickens kurmaca, Sherlock Holmes gerçek
Kitabın “Kurmaca Karakterler Üzerine Birkaç Not” başlıklı üçüncü bölümünde Eco, ontolojik meselelerle uğraşıyor. Burada kurmaca karakterlerin hangi anlamda “gerçek” olduklarını tartışırken sorduğu asıl soru şu: “‘Anna Karenina kendini trenin altına atarak intihar etti’ türünden bir kurmaca sav, ‘Adolf Hitler intihar etti ve cesedi Berlin’de bir yeraltı sığınağında yakıldı’ türünden bir tarih savı kadar gerçek midir?” Filmin sonunu söylemek gibi olmasın ama Eco’nun ulaştığı sonuç, kurmaca karakterlerin gerçekliğinin gerçek insanlarınkinden çok daha mutlak olduğu. Anna Karenina hakkındaki bilgi kaynağımız Tolstoy’un metni olduğu için bu kurmaca bilgi, sığınağında intihar etmeden önce kurtuluş yolları arayan Hitler’in deneyimlediği “gerçeğe” oranla çok daha kesindir. Elbette Tolstoy’un metnindeki imalar, göndermeler farklı biçimlerde yorumlanabilir (Eco, kitabının en güzel bölümlerinden birinde James Joyce’un Finnegans Wake’inin yarattığı hermönetik tartışmalarını aktarıyor) ancak bunların hiçbiri Hitler’in deneyiminin bütünüyle muğlak doğasıyla boy ölçüşemez. İngiltere’de yapılan bir ankette gençlerin beşte birinin Winston Churchill, Gandhi ve Dickens’ı kurmaca karakterler, Sherlock Holmes ve Eleanor Rigby’i ise gerçek kişilikler olduklarını sandığını aktarırken Eco kendi kuramına destek bulmaktan mutlu görünüyor.

“Listelerim” başlıklı son bölüme geldiğimizde ise Eco’nun güzel bir şaka yapmadan bize veda etmeyeceğini anlıyoruz. Kitabın başında yalnızca kendisi için yazan bir yazarın kötü bir yazar olduğunu, yazmanın doğasında ötekilerle iletişim kurmak olduğunu, insanın kendisi için yazacağı tek metnin bir alışveriş listesi olduğunu söyleyen Eco, bütünüyle kendisi için yazılmışa benzeyen bu bölümde edebi metinlerde listelemenin anlamı üzerine fikirlerini belirttikten sonra sayfalarını hızlıca çevirdiğimiz listeler sunarak kitabın paradoksal ve eğlenceli finaline ulaşıyor. Liste yapmak da liste okumak da keyiflidir ve biraz da yazarın şımarıklığının göstergesidir: yazar bize bir edebi metinde yapılmaması gerektiğini söylediği şeyin ta kendisini yapar ve bu şımarıklığın bittiği noktada son sözünü söyler. “Bunlar genç bir romancının itiraflarıdır.” Ancak Eco’nun şımarıklık yaptığını itiraf etmesi, bir daha şımarıklık yapmayacağını söylediği şeklinde algılanmamalı kesinlikle.

2 Eylül 2011 tarihli Radikal Kitap'ta yayımlanan yazı.

Turkey's Kurds must push for a democratic answer

2011-08-31T16:07:00.006+03:00

The latest escalation of violence in Turkey is indicative of a new atmosphere of political unrest in the country. In the last month alone, 40 soldiers of the Turkish military forces have been killed by the Kurdistan Workers' party (PKK) militants. The response to the attacks came in the form of air raids in northern Iraq. Targets in the Qandil mountains, Sinath-Haftanin, Hakurk and Gara were demolished by the three-day military operation last week. According to the military forces the operation was a success, with "the destruction of up to 100 members of the PKK". That is almost double the number of fatalities in Afghanistan in the same period of time.

The political sphere in Turkey seems to have been gravely wounded this summer. And we should urgently rediscover ways in which we can dismantle this atmosphere of war.

Over the course of the last decade, the ruling AK party has tried hard to change the official line on the Kurdish population. Unable to claim their linguistic and cultural rights, Kurds were for a long time refused their proper and ethnic names: the official etymology of the word "Kurd", for example, used to be that it merely came from the sound made by boots on snow ("Kart-Kurd"). At other times they were claimed to be the Turks of mountains, speaking in a strange, undecipherable dialect. Little acknowledgement was made of the fact that Turkey's Kurds, who make up one fifth of the national population, have a distinct sense of their own cultural, religious and political identity, and that they have clashed with the policies of both the Ottoman empire and the modern Turkish nation state.

Recep Tayyip Erdogan's government led the initiative to reform the debate over Kurdish identity. Following his "Kurdish opening" project, more and more politicians now talk openly about Turkey's Kurds and their suppressed political rights. Erdogan's government criticised Turkey's age-old politics of nationalism and pointed to the failures of the modernising ideals behind the nation state. Instead of nationalism we were offered a discourse of Islamic tolerance and Kurds were invited to be pious citizens of the country that pledged never again to discriminate against them.

However, Kurdish politicians in the [Peace and Democracy Party] believed that the discrimination was far from being over: it just took a different shape. Following last June's elections the independent Kurdish candidate Hatip Dicle was elected to parliament but was refused entry to Ankara because of a previous terror conviction. This resulted in a stalemate in Turkish politics – Kurdish politicians decided to protest against parliament. The conflict was further intensified by threats from the PKK's radical branch, the Kurdistan Freedom Falcons (TAK), to attack tourist locations and destroy as many Turkish soldiers and civilians as possible.

In this fragile state of affairs, Erdogan seems to be repeating the mistakes of his predecessors. He believes that the Turkish state apparatus is no longer an unjust and oppressive organisation, and that it will behave benevolently and altruistically to all those who observes its rules. Turkey's Kurdish population are not convinced. Erdogan needs to understand how his offerings of a tolerant but religiously ordered society might be unattractive to Kurdish people.

Turkey's Kurdish politicians, meanwhile, are not doing any better at improving the situation. Last weekend's bombing of a tourist beach in Antalya attests to the desperate state of Kurdish militants and Kurdish politicians took pains not to condemn the use of political violence when it comes from the Kurdish militants. Anti-militarists and socialists who sided with the [Peace and Democracy Party] are now irritated by their essentially religious and at times militarist discourse of martyrdom. Kurdish politicians don't sound terribly secular when they talk about glorious operations of liberation (that is, suicide attacks) against the military that laid the foundations of the PKK movement.

We should demand they go back to the parliament to fulfil their much-needed function of struggling for more political rights for the Kurds. This autumn will see the drafting of a new constitution: placing bombs under tourist beaches won't help Kurdish rights in the future. Both state and terrorist violence should be opposed by an anti-militarist movement calling for mutual dismantling of arms.

It is an appalling sight when politicians settle their disagreements at the expense of the lives of young soldiers. If Erdogan and his Kurdish counterparts want to leave a positive legacy, they need to put an end to this terrifying era of political violence. And the only means of achieving this will be by debating in the parliament buildings of Ankara, and not with adventures in the Quandil mountains.

This article was published on The Guardian website on August 31, 2011, and was one of the Editors' Picks.

Boksörle böceği birleştiren çılgın proje

2011-08-30T10:36:00.000+03:00

Bazen aylak aylak yatarken gözlerimi kapatıp yirmi beş yaşına yeni girmiş bir yazarın ilk romanını bir yayıncıya gönderdiği anı hayal ederim. Kabul, bu cümle Ned Beauman’ın Boksör Böcek romanının açılışından etkilenerek yazılmıştır, Beauman burada Nazilerin propaganda bakanı Goebbels’e dair bir hayalden bahseder: “Bazen aylak aylak yatarken gözlerimi kapatıp Joseph Goebbels’in kırk üçüncü doğumgünü partisini hayal ederim.” Ama gerçekten de yirmi beş yaşında bir yazarın ilk romanını bu kadar eğlenerek ve severek okuduktan sonra, ondan onun yazacağı tür bir cümleyle bahsetmek büyük bir suç ihtiva etmese gerek.
Goebbels’in doğumgünü partisini hayal eden kahramanımız Kevin’in en büyük merakı Nazilere ait her türlü eşyayı toplamak. Çok nadiren görülen bir sağlık durumuna sahip olan ve ölü bir balık gibi kokan Kevin’in Nazi eşyaları koleksiyonu, kendisinin işvereni olan Londralı emlakçı Horace Grublock ile karşılaştırıldığında sönük kalıyor. Grublock aralarında Hitler’in doğumgününde Goebbels’e hediye ettiği Goethe’nin toplu eserlerinin de bulunduğu Nazilerden kalma eşyalarıyla dünyada bu alanda en önde gelen isimlerden biri. Kitabın başında Grublock, Kevin’i kendisi için çalışan bir özel dedektifi bulmak üzere adamın Londra’nın Camden bölgesindeki evine gönderiyor. Burada dedektifin öldüğünü öğrenen Kevin, eşyalar arasında 1936 yılında Doktor Erskine isimli birine hitap ederek yazılmış, “Alman şansölyesi Adolf Hitler” imzalı bir mektup buluyor. “Papalardan, işadamlarından ve devlet başkanlarından hediyeler aldım, ama hiçbiri sizin nazik hediyeniz kadar özel ve şaşırtıcı olmamıştı. Bilim adamının elde edeceği zaferlerin geleceğimiz için askerin elde edeceği zaferler kadar önemli olduğunu hatırlatıyor bu. Umarım beni çalışmalarınız ilerledikçe bilgilendirmeyi sürdürürsünüz – belki de bir gün Üçüncü Reich’ta çalışmanızı sağlarız. Almancanız nasıldır?”

Beauman’ın asıl serüveni bu mektubun ardından başlayan romanı, bir yandan Kevin’in cinayeti ve doktor Philip Erskine’in kim olduğunu keşfetme serüvenlerini bir dedektif romanı üslubuyla anlatırken, bir yandan da bizi 1930‘ların Londra’sına götürüyor. Bu özellikle ilginç bir dönem: 19. yüzyılın sonlarından İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar insan ırkının, daha doğrusu Batılı insanın mükemmelleşmesi, Avrupalıların en çok ilgilendikleri bilimsel konulardan biriydi ne de olsa. Irkı ıslah etmek üzerine odaklanan öjenik (eugenics) bilimi, bize bugün korkunç gelen ‘ırkı zayıflıklardan arındırma‘ yöntemleriyle Avrupa’nın geleceği için kaygılanan pek çok kişinin ilgisini çekmişti (örneğin ünlü yazar H.G. Wells de ırk ıslahını destekliyordu). 1930‘larda bu iş iyice ciddiye binmişti. Boksör Böcek’in doktor Erskine’i de bu ırk ıslahı heyecana kapılanlardan; İngiltere’de bir dönem İşçi Partisi geleneğinden gelip faşizme kayan kişiler arasında yer alıyor, İngiliz Faşistler Birliği partisinin kurucusu Oswald Mosley gibilere, siyah gömlekliler denilen faşist gruplara destek veriyor. Öjenik deneyleri yaparak Avrupalı ırkını Şarklı, tembel ve bozuk öğelerinden ayıracak, Hitler’in istediği ve İngilizlerin de artık istemeleri gereken türde çelik gibi kasları ve sinirleri olan, disiplinli ve parlak zekalı üstün insanı yaratacak. Erskine bu fikrini öncelikle hamam böcekleri üzerinde denemeye karar veriyor, bir yandan da sanatını ringlerde icra eden bir Rimbaud’ya benzeyen bir boksörle bir anlaşma yapıyor. “ Yaş on altı; yedi profesyonel maç (yenilgisiz); dokuz ayak parmağı; bir yirmi beş boy. Seth ‘Günahkar’ Roach’ı kendisi yapan sayılar bunlardı, hepsi de çok küçüktü, ama ne fark eder? Bugün – 18 Ağustos 1934 – daha şimdiden Londra’nın en iyi genç boksörü olmuştu. Rakipleri için Günahkar’la dövüşmek bir soruşturma gibiydi, her yumruk yanıt bile veremedikleri bir soru, genellikle reddedemedikleri bir suçlamaydı,” diyerek bize tanıttığı Seth Roach bir gün ortaya çıkıp kendisine onun vücudunu incelemek istediğini söyleyen bu bilim adamına bir tane geçirmeden edemiyor. Ancak daha sonra kendini çok çaresiz bir durumda bulduğunda Doktor Faust’un Mephistopheles ile yaptığına benzeyen bir anlaşma yapıyor. Erskine bütünüyle onun vücuduna sahip olmak karşılığında Roach’a yatacak yer ve yiyecek sağlıyor, boksör de sabırla kendi üzerinde yapılacak deneylere tahammül etmeye çalışıyor. Yahudi olduğu için zaten Avrupa’da yaşamak onun için zor, erkeklerle birlikte olmayı tercih etmesi de onu toplumun en popüler figürü yapmıyor.

Beauman’ın kütüphaneye kapanıp 1930‘lara ve Nazi bilimine ait bilimsel çalışmaları inceleyerek yazdığı romanı, dönemin atmosferini çok eğlenceli bir üslupla hayal ediyor, olay örgüsü Dickens ve onun en büyük mirasçısı Kafka’nın romanlarında olduğu gibi anlamsız görünen gizli düzenler, gerçekte sahte bulduğumuz abartılı tavırlarından ibaret olan karakterler ve büyük bir acımasızlık duygusuyla ilerliyor. Sonlara doğru bir malikânede geçen ve sırların bir kısmının çözüldüğü sahne Agatha Christie romanlarını akla getiriyor. Metinde kelebeklere ve kötü niyetli ahmakların eline düşüp onların zalimliklerine maruz kalan zavallı karakterlere olan ilgisiyle tanıdığımız Nabokov’dan da, Nazi döneminde tersten zaman yolculuğu yaptığı ünlü bir roman (Time’s Arrow) yazan Martin Amis’ten de izler var. Guardian gazetesine verdiği söyleşide bir solukta saydığı edebi modelleri ise şu isimlerden oluşuyor: “Ballard, Borges, Chandler, Nabokov, Pynchon, Updike, Waugh, Michael Chabon, William Gibson, China Miéville, David Mitchell, Grant Morrison ve David Foster Wallace.“

Ama rol modellerini de kitabın insan karakterlerini de bir yana bırakmak gerekiyor. Çünkü Boksör Böcek’in gerçek kahramanları, sırtında birer gamalı haçla dolaşan “Anophthalmus hitleri” ile adını SS liderinden alan sevgili arkadaşı “Anophthalmus himleri”. Slovenya’da mağaralarda yaşayan bu böceklerin isimleri gerçekten de 1930‘larda bir Alman koleksiyonerin Hitler’e duyduğu saygının ifadesi olarak konulmuş. Boksör Böcek’te Erskine ve boksör deneği Roach arasında bir süre sonra bir eşcinsel ilişkiye dönüşen olayları okurken arka planda bu iki böcek, sessizce bir laboratuvar ortamında geliştiriliyor ve geleceğin Avrupalı insanının modeli olarak hazırlanıyor. Böceklerden hoşlanmayan bir okur için romanın sonu, asla unutamayacağı iğrençlikte bir sahneyi barındırdığı için muhtemelen dayanılmaz olacak.

Şimdilerde Berlin’de yaşayan, ikinci romanı Işınlanma Kazası’nı yazmakla uğraşan Beauman artık yirmi beş yaşında değil, insanın ilk romanını yayımlaması için harika bir dönem olan o yılı geride bırakmış. Guardian gazetesinin ilk romanlara verdiği First Book Award’ın geçen yılki finalistlerinden olan romanı, gerçekçi roman ile fantastiğin öğelerini rahatlıkla birlikte kullanması, gülünç sahneler yaratmaktaki başarısı, bilim adamıyla üzerinde deney yaptığı bilimsel nesnesi arasındaki homoerotizmi hayal etmekteki yaratıcılığı ve sürükleyiciliğiyle başarılı bir ilk roman. Romanın çevirmeni Sabri Gürses’le kitaptan bahsederken anlaştığımız bir konu, sürprizli olay örgüsüne bir takla daha attırmayı deneyen son bölüm olmasa, romanın daha başarılı olacağı. Ama yirmi beş yaşında ilk romanını yayımlayan yazara, hele bir de böyle yaratıcı bir iş çıkarmışsa, akıl öğretmek bize düşmez.

Milliyet Sanat dergisinin Eylül 2011 sayısında yayımlanan yazı.

Orhan Pamuk'un en saf hali

2011-08-27T21:06:00.000+03:00

Odaya girdiğinde onu hemen fark ederiz. Aramızdan bir doğa mucizesi gibi geçer. Saf veya naif deriz ona. Hareketleri üzerine düşünmeden hareket ediyordur. Eliyle saçını arkaya atışı Tanrı'nın bir lütfu gibidir. Dudaklarındaki ifade, hesaplanmamışlığı yüzünden güzeldir. Kıyafetlerinin renkleri de konuşması gibi bütünüyle kendisine aittir, her şeyin doğallıkla bu hale geldiğini hissederiz. Bu mükemmellik tasarlanmış olamaz, insan ona ancak bir saf bir biçimde sahip olabilir, böyle deriz.

Orhan Pamuk'un yeni kitabının merkezinde işte bu "saf kişilik" var. Bir model de olabilir, bir şair de. Lisede âşık ve hayran olduğumuz ve sonra ne yaptığını hiç bilmediğimiz eski bir takıntımız da hâlâ içimizde bütün saflığıyla bekleyebilir ne de olsa. Bir de bu saf kişiyi izleyen, onun üzerine düşünen, araştırmalar ve hesaplar yapan, masasının başına oturmuş durumdaki yorgun bakışlı kişi vardır. Düşünceli bir kişilik. Pamuk'un kitabının ismi bu iki figürü bir araya getiriyor: Saf ve Düşünceli Romancı.

Vogue Türkiye dergisinin Eylül 2011 tarihli sayısında yayımlanan "Orhan Pamuk'un en saf hali" başlıklı yazıdan.

İktisadın bir kalbi var mı?

2011-08-26T00:41:00.003+03:00

"Ulusların Zenginliği'nin yazarı"

Ekonominin bir makine olduğu fikri, onun en önemli meziyetinin işlevsellik ve verimlilik olması gerektiğini ima eder; Sanayi Devrimi’nden bu yana makineler hakkındaki fikrimiz doğası itibariyle ilerlemecidir. Makineye benzettiğimiz şey hakkında, bu metafor aracılığıyla, tıkır tıkır işlediğini, bir süre sonra biz insanların varlığına ihtiyacının kalmayacağını söylemiş de oluruz. En iyisi aradan çekilmemizdir, o en iyisini yapmaya programlanmıştır. Bir saati kurcalamak anlamsızdır, bize saatin kaç olduğunu göstererek zaten işlevini yerine getirir. Buna karşılık disütopik görüş makinelerin bir gün isyan edeceğini, öleceğini, çürüyeceğini ve makinelere olan bağımlılığımızın bir canlı türü olarak insanlığın sonunu getireceğini söyler. Makineyi sevip sevmemek konusunda kararsız bir halde kafamızı kaşırız.

Eğer iktisat, bu makine fikrini sonuna kadar götürerek savunursa o zaman bu alanın kuramcılarına düşen görev de makinenin işleyişini mükemmelleştirmek, işlevsellik ve verimlilik üzerine formüller geliştirmek haline gelir. Julie A. Nelson’un Yapı Kredi Yayınları’nın Cogito dizisinde yayımlanan kitabı ‘Hayatımızdaki Ekonomi’, bu makine metaforunu ‘sökmek’ için bir yol öneriyor. Konu makine olduğu için ayrıca anlamlı ve yerinde bir öneri bu. Yapısökümün çağında bu söküm işinin öncelikle kuramsal olması gerektiğini gören Nelson, Amerika’nın iktisatçılar eliti içinde şekillenmiş bir akademisyen ve tarif ettiğimiz makine fikrine muhalefet etmesinden dolayı başından ilginç olaylar geçmiş. 1995 yılında çalışmaya başladığı Brandeis Üniversitesi’ndeki üçüncü yılında gerekli tüm niteliklere sahip olmasına, uzun bir akademik yayın listesine, öğrenciler tarafından çok sevilmesine ve ders programında yaptığı iyileştirmelerle saygı görmesine karşın bordrolu öğretim görevlisi statüsüne alınmamış ve buna itiraz ettiğinde okul yönetimi kendisiyle ilişkilerini keseceklerini açıklamış. Nelson ise çalıştığı iktisat fakültesinde yaşadıklarının sebebini erkek egemen fakültenin kendi felsefi yaklaşımlarına yönelik önyargısı olduğunu söyleyerek okulu dava etmiş. ‘Hayatımızdaki Ekonomi’de ayrıntılı biçimde anlattığı bu yaşantıları, ona erkekler için ekonomik makine imgesinin gerçekten de değerli olduğunu öğretmiş. Adam Smith’den Milton Friedman’a uzanan bir iktisat anlayışının insani değerleri önemsemeyen ruhsuzlardan oluştuğunu bir sanatçının veya Marksist üniversite öğrencisinin söylemesi daha kolayken, bir iktisatçının böyle sözler sarf etmesi onu bir olağan şüpheli haline getiriyor. Nelson kalpsiz olduğunu ve verimlilik ilkesini maksimize etmeye çalışırken nesnesi olan insanların insani ihtiyaçlarını gözardı ettiğini söylediği makine imgesini bir kenara koymamızı, onun yerine atan bir kalbin imgesini yerleştirmemiz gerektiğini belirtiyor.

Ve çarklar döner
Makine imgesi Adam Smith’e aitti. Smith, ‘Ulusların Zenginliği’ kitabının ikinci bölümünde kasabın, biracının ya da ekmekçinin cömertliği sayesinde değil, onların kendi çıkarlarını gözetmelerinden ötürü karnımızın doyduğunu söyler. Senin ve benim kişisel çıkarlarımız Newtoncu bir enerji yaratır ve bir makine olan ekonomik sistemin çarklarını döndürmeye başlar; biz kişisel çıkarlarımızın peşine düşmekten vazgeçersek çarklar da dönmeyi bırakacaktır. Adam Smith, İskoç Aydınlanması dediğimiz dönemin ürünü ve oluşturucusuydu ve Tanrı’nın bir saat yapımcısı, evrenin ve yaşantının ise kusursuz bir saat olduğu yönündeki fikrin bir benzerini ekonomik hayata uyarlamıştı. Nelson burada sorunsallaştırılması gereken anahtar kavramın kişisel çıkar olduğunu belirtiyor. Kişisel çıkar, iktisat söylemi tarafından hepimizde içkin, doğal bir olgu olarak tanımlanırken Marx ve Nietzsche gibi özcülüğü sorunsallaştıran düşünürler tarafından, üretilmiş ve yapay, belli bir ideolojik işleve hizmet eden bir buluş olarak yapısöküme uğratılır.

Nelson bu noktada lafı günümüze getiriyor ve iktisatçılar arasında iş dünyası taraftarı ve iş dünyası muhalifi iki kamp olduğundan söz ediyor. Bunlardan ikincisi, Marx ve Nietzsche’ci sorunsallaştırma/yapısöküm projesini sürdürürken, ilk ekiptekiler makineyi mükemmelleştirme yönündeki kutsal görevi devam ettiriyor. “İş dünyası yanlısı pozisyonun sorunu, tüm iyi şeylerin pazar sisteminin otomatik olarak işlemesiyle üretildiğini varsaydığında ortaya çıkar. Adam Smith’i örnek alırsak, etikle ilgili konuların doğrudan cevaplandırılması gerektiğini, çünkü ‘görünmez elin‘ açgözlülüğü bile iyilik için çalışır hale getireceğini varsayar.”

Nelson’un argümanına göre ikinci kampta olduğunu tespit ettiği muhaliflerin iktisada bakışı, gerçekte ilk kamptakilerle temel bir benzerlik taşıyor. Birisinin mükemmelleştirmeye çalıştığı makineyi ötekiler yıkmaya çalışıyor ve aslında makine, fiili olarak makine olarak görülmeye devam ediyor. Nelson burada neden makine metaforunun kullanıldığını tartışırken bir retorik araç olarak metaforun tarihine de değiniyor ve en sonunda ulaştığı, Smith’in makinesinin alternatifi olan kendi ‘atan kalp’ imgesini şu şekilde tanımlıyor. “Atan bir kalp, bedenin hayatı için gereklidir, oksijeni taşıyan ve hücrelere besini götüren akıntıyı oluşturur. Aynı şekilde ekonomi de bireylerin ve toplumun hayatını idame ettiren ve zenginleştiren erzak akışını yaratır. Yaşayan bir varlık olarak ekonomik kalp sağlıklı ve güçlü konumda tutulabilir ya da zayıf, tıkalı ve bozulmuş olabilir.”

İktisat üzerine düşünmek için
Bir şirketin sosyal sorumluluk projelerine girişmesi, eleştirel iktisatçılar tarafından kendi içinde çelişkili bir ifade, bir oksimoron olarak görülür. Ama Friedman da zaten ‘Kapitalizm ve Özgürlük’ kitabında şirketlere en çok zarar veren şeyin mümkün olduğunca çok para kazanmak yerine sosyal sorumluluk işlerine girmeleri olduğunu yazmıştı. Bir şirket, tarihsel olarak bir şirketin yapmak için ortaya çıktığı şeyleri yapmadığı takdirde tarihten silinirdi ve şirketin şirket olmayan bir varlık şeklinde davranması kendi içinde çelişkiliydi. Friedman’ın ciddi uyarısı ile klasik iktisat muhalifinin sorumluluk sahibi şirket lafına sinik yaklaşımının kardeşliğine değinen Nelson, gereklilikler ve insan doğasına ait yasalar yerine kişisel ihtiyaçların yöneteceği bir ekonomik düzen öneriyor. Bir kurumun çalışanları, kurumun hesap verebilirliğini sağlamak için çeşitli mekanizmalar oluşturabilir, Sartrecı bir sorumluluk etiğiyle her genelleme ve gereksinim argümanına karşılık gelecek argüman ve yanıtlar bulunabilir. “Bir tür mekanik muhafazakârlığa verilecek yanıt mekanik muhafazakârlığın zıt kutbu olmak zorunda değildir,” diyen Nelson’un adil, çevresel açıdan sürdürülebilir bir yaşantı için bir manifesto niteliği taşıyan kitabı ‘Hayatımızdaki Ekonomi’, çift dipli resesyonun hükmettiği ve ülke ekonomilerinin iflas ettiği bir dönemde iktisat üzerine düşünmek için ilham verici bir vesile oluşturuyor. Üstelik kitabın argümanından hareketle, üretmekten pişman olduğumuzu idrak ettiğimiz doğallıkları yeniden düşünmek üzere Frankenstein’a, Gotik anlatılara, bilimkurgu türüne yeniden bakmak da hiç de fena bir fikir değil.

Hayatımızdaki Ekonomi
Julie A. Nelson
Çeviren: Didem Kizen
Yapı Kredi Yayınları
2011, 124 sayfa, 9 TL.

26 Ağustos 2011 tarihli Radikal Kitap'ta yayımlanan yazı.

Jonas Chuzzlewit: Bir baba katilinin portresi

2011-08-25T20:25:00.001+03:00

19. yüzyılda üretilmiş bir zehir şişesi.

Babaya yönelik öfkenin, psikolojik söylemin bir parçası haline gelmeden önce, edebiyatın en kritik temalarından biri olarak pek çok yapıtta kendisine ses bulduğunu söyleyebiliriz: John Milton’ın “Kayıp Cennet”inde Cennet’te Tanrı’ya hizmet etmektense Cehennem’e hükmetmeyi yeğlediğini söyleyen ve anlatının başlangıcında beliren Şeytan’ın, şiirde kitabın yazıldığı geç on yedinci yüzyılda, Kral Birinci Charles’ın Oliver Cromwell öncülüğünde meclis tarafından idam edilmesini destekleyen Milton’ın cumhuriyetçi ideallerinin bir yansıması olduğu sıklıkla tekrarlanan bir görüştür.

Burada, bir baba figürü olan Tanrı’nın bir başka baba figürü olan İmparator’un metaforu haline gelişine, Şeytan’la özdeşleşen cumhuriyetçilerin seküler değil, oldukça dinî bir çerçevede tanımlandıklarına tanıklık ederiz. Cumhuriyetçilerin şeytan olduğunu söyleyen kişi bir monarşi taraftarı olduğunda buna şaşırmayız ama cumhuriyetçi kişi şeytanın ta kendisi olduğunu bağırarak sokaklarda koşmaya başladığında, ortada bir sorun olduğuna kanaat getiririz.

Charles Dickens’ın Martin Chuzzlewit’i ve ondan otuz beş yıl sonra yayımlanan Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşleri’ni birlikte düşündüğümüzde de, Tanrı’ya yönelik isyanla regicide (imparator katli) ve patricide (baba katli) arasındaki bağlantıların üzerinden yeniden geçmek için bir imkana sahip oluruz. Chuzzlewit familyasının en etkileyici karakterinin kitaba adını veren dede veya torun Martin değil, Jonas Chuzzlewit olduğunu söylüyorduk (bkz. Sabit Fikir dergisinin Eylül sayısında yayımlanan yazı); bunun nedeni, Bay Pecksniff’in evinde yaşayan genç Martin’in tipik bir Dickens (ve Dickens usulü bir Bildungsroman) motifi olan “zaten halihazırda sahip olması gereken mirastan kitabın anlattığı olay örgüsü boyunca yoksun kalıp ancak en sonda bu mirası hak etmek” sürecini yaşarken Amerika’ya gitmesine, burada arkadaşı ve bir nevi uşağı olan Mark ile binbir türlü maceraya atılmasına, çeşitli ahlaki sınavlardan geçip erdemli, diğerkâm ve ayakları yere basan bir ‘karakter‘ halini alana dek bir dizi seküler durumla karşılaşmasına tanıklık ederken Jonas’ın hep bütünüyle anlaşılmaktan uzak duran, kitabın seküler-ötesi bir karakteri olarak çok daha farklı bir temsil düzeyinde yer almasıdır. Bu durum aklımıza bundan yirmi iki yıl önce Salman Rüşdi ile Ayetullah Hümeyni’de bedenleşen iki konum arasındaki o ünlü savaşımı getirir. Rüşdi, seküler bir söylem ve konum içinde, Hümeyni ise mutlak bir söylem ve konum içinde konuşuyor ve hareket ediyordu, bu yüzden de Şeytan Ayetleri tartışması kısa sürede seküler ve mutlak hakikat rejimleri arasındaki bir tartışmaya dönüşmüştü; benzer bir durum Martin Chuzzlewit romanının içinde de yaşanır. İhtiyar Martin’in kardeşi Anthony’nin oğlu olan Jonas, belki de olabilecek en dünyevi arzunun, para ve maddi birikimin peşinden gider ama yaptığı şeyden dolayı değil, yaptığı şeyin temsil ediliş biçiminden ötürü bize seküler değil, mutlak ve aşkın bir dünyaya ait bir karakter olarak görünür.

Jonas’ı Dickens romanları içinde oluşturacağımız hayali bir sınıfa dahil etmemiz gerekseydi, genç Martin gibi “seküler” değil değiştirilemez bir kötülüğü ima etmesi dolayısıyla “mutlak” bir karakter olan bu adamı Kasvetli Ev’in Fransız hizmetçisi Matmazel Hortense ile aynı sıraya oturtmak gerekecekti. Dickens genellikle hoşlanmadığı bir insani niteliği tarif etmeye koyulduğunda ona ironi veya parodiyle yaklaşır, Martin Chuzzlewit’in zaten pikaresk olan çok hareketli olay örgüsü içinde “mutlak”lıkları resmetmek ise romanın mizahi ve seküler çerçevesini bozabileceği için estetik bir sorundur. Pecksniff’ler romanın ilk başından itibaren eğlenceli bir karikatür biçiminde bencillik ve çıkarcılığın değişmez tezahürleri olarak belirirler; genç Martin’in henüz olgunlaşmaya başlamadan önce kendi gelecek tasarılarına yönelik aşırı ilgisi ve benmerkezciliği de eğlenceli bir ders havasında resmedilir. Ancak Kasvetli Ev’de Hortense’in belirdiği ve sahnedeki ışığın aniden değiştiğine tanıklık ettiğimiz sahnelerde olduğu gibi, Martin Chuzzlewit’te Jonas hep farklı bir ışıkla belirir: onun yüreğindeki karanlığa doğrudan değil, ancak göz ucuyla bakarız. Burada yalnızca farklı, çok olumsuz bir karakterin değil, değişmez olanın, “mutlak”ın dünyasından getirilmiş birinin önünde olduğumuzu hissederiz. Dickens bu insan türünü neden önemseyip onun niteliğine vurgu yaptığını daha da belirgin kılmak için, bu “mutlak” figürün dünyevi bir mizaha tabi tuttuğu Pecksniff familyasının kızlarıyla ilişkilerini kapsamlı bir biçimde canlandırır. Dostoyevski romanlarından aşina olduğumuz psikolojik aşırılıklara, ani karar değişimlerine, kafa karışıklıklarına ve akıldışı davranış motiflerine sahip olan Jonas, Pecksniff’in kızlarından biriyle flört edip ötekini ezer ve aşağılarken, ani bir Dostoyevskici hareketle hep ezip aşağıladığı Merry’e âşık olduğunu ilan eder. Pikaresk romanlarda karakterlerin ani yer değişimleriyle yolculukları gerçekçi bahanelere ihtiyaç duymaz ancak bir karakter durup dururken çok sevdiğini ve onunla evleneceğini ima ettiği kişiyi bırakıp onun kardeşiyle birlikte olmayı istediğini söylüyorsa, bunun açıklama yapılmadan anlatılması bize karakterin psikolojisi hakkında bir şey söylemiş olur. Merry ile Jonas birlikte olmaya başladıklarında, daha önce mizahi ve dünyevi bir dünyada seyrettiğimiz kadın karakterin Jonas’ın mutlak evrenine girişini de izlemeye başlarız; bir bilimkurgu filminde veya Aynanın İçinden Alice’te tanık olduğumuz şey gerçekleşmiş, bir varoluş düzeyindeki bir karakter bir başka dünyaya girmiştir.

Jonas’ın babası Anthony, Dickens’ın çok solgun bir ışıkta gösterdiği, bize ancak göz ucuyla bakma imkanını verdiği bir biçimde öldükten sonra romana hakim olan (ve yine akla Kasvetli Ev’i getiren) dedektif romanı atmosferi içinde Jonas hareketleri ve psikolojisini anlamaya çalıştığımız biri olmaktan çıkar, karakterlerin kendi hareketleri ve psikolojilerini onun aracılığıyla anlamaya çalıştıkları bir sembole dönüşür. Kasvetli Ev’dekine oranla çok daha basit olan miras hikâyesinde kendine düşen payın, aile üyesi ‘ötekiler’in kendisi tarafından denetlenemeyecek yaşantılarında gerçekleşecek olaylar sonucunda belirlenmesini kabul edemez Jonas, bunun yerine “mutlak” bir çözüme yönelir ve bu çözüm de sabırla ölmesini beklediği babasını Zaman’ın elinden kurtarıp zehirlemektir.

Dickens’ın Jonas portresinin en güzel yanlarından biri, Jonas’ın kendi elleriyle değil bir aracıyla işlediği ilk ‘cinayet’inin ardından, kendini korumak ve ilk cinayetini gizlemek amacıyla işlediği ikinci cinayetin anlamsız olduğunu keşfedişimizdir. Jonas aslında babasını öldürmemiş, öldürdüğünü zannetmiştir; ancak aslında onu öldürmek isteyerek babasını gerçekten de öldürmüştür. Dickens’ın buradaki olağanüstü buluşu, babasını öldürmeyi isteyecek kadar “mutlak” bir kötülüğü içinde barındıran karakterin bu isteğini, öldürmek istediği kişiye oldukça tesadüfi bir biçimde iletmesi ve bu isteğin kendisinin bile sahip olduğu “mutlak” mahiyetle insanı öldürebileceğini ima etmesidir. Yani olaya muhafazakâr gözlüklerle bakarsak, yalnızca Kraliçe’yi öldürmemek yetmez, onu öldürmeyi istememek de gerekir. Veya aynı motifi Tanrı’ya uyarlarsak, Victoria döneminin saygıdeğer kişiliği, Tanrı’yı öldürmemek veya ona ihanet etmemekle kalmamalı, onu öldürmemeyi ve ona ihanet etmemeyi istemeyi de öğrenmelidir. Sonuç itibariyle Tanrı’yla ilişki, kırılgan bir ilişkidir; karşı taraf kendisine yönelik kötü duygulardan haberdar olduğunda ilişkiyi bitirip sizi on dokuzuncu yüzyılın belirsizliğinde tek başınıza bırakabilir. Dickens’ın Jonas’ı, Martin Chuzzlewit’in son bölümlerinde tam da böyle bir yalnızlığın içinde bulur kendini. Cinayet sonrasındaki Macbethvari endişeleri, ter içinde gördüğü ‘vizyon’ları, takip edildiğine yönelik paranoyası (ki bu haklı bir paranoyadır ve Jonas’ın paranoyak olması onun takip edilmediği anlamına gelmez) ve işlediği suçların karşılığında kendisini darağacında idam edecek İngiliz adalet sistemine beslediği korkuları onu Dickens’ın en karmaşık karakterlerinden birine dönüştürür.

En sonunda yakalandığında, Jonas hâlâ kaçmanın yollarını arıyordur. Dostoyevski’nin Cinler romanında Kirilov’un nihilist intihar sahnesini hatırlatan yarı karanlık bir ortamda, cebindeki bütün parasını vererek birkaç dakikalık bir özgürlük satın alarak kendini bir odaya kapatır. Orada ne yaptığını bilemeyiz. Büyük bir sessizlik içinde, “mutlak”ın temsilcisi gözden kaybolmuştur. Kapının arkasında muhtemelen kaçışını planlıyor veya kendini gizlemenin yollarını arıyordur. Fakat yanılırız. Dickens bugün küçümsediğimiz ve eski bir roman türüne ait olduğu için aşağı gördüğümüz olay örgüsünü mükemmel bir biçimde tasarlamıştır. Jonas kendini zehirler, üstelik kullandığı zehir babasını zehirlediğini zannederken kullandığı zehrin ta kendisidir. Birini zehirleyerek öldürmeyi tasarlamanın cezası, insanın kendisini zehirleyerek intihar etmesi olur. Jonas on dokuzuncu yüzyıl romanında Kirilov veya Şatov’un, nihilistlerin ve varoluşçu devrimcilerin şeceresi çıkarıldığında, “mutlak” dünyası ve ancak göz ucuyla bakabildiğimiz, tam göremediğimiz ve bu yüzden bizi ürküten hakikatiyle müphem ve şaşırtıcı bir figür olarak varlığını sürdürecektir. Babayı öldürdüğü için değil, babayı öldürmeyi düşünerek kendini öldürdüğü için onu ilginç bulur ve gerçek olduğuna “mutlak” bir biçimde inanırız.

Sabitfikir.com sitesinde yayımlanan yazı.

Defoe'nun Roxana'sından bir ziyaret

2011-08-25T13:37:00.000+03:00

GENÇ: Adem'in âşık olduğu Roksana, İngiiz edebiyatı tarihinden, Daniel Defoe'nun bir fahişeyi anlattığı ünlü romanı Roxana'dan çıkıp İskender'e gelmiş gibi duruyor.

ŞAFAK: Roksana bizim kolaylıkla 'kötü kadın' olarak yaftalayabileceğimiz bir arka plandan geliyor. Bir striptiz kulübünde çalışıyor; evli bir erkek olan Adem'le birlikte... Ama o da aslında incinmiş, içi sirkeleşmiş, ayakta kalma mücadelesi veren sürgün bir karakter. Bulgar göçmeni bir kadın ama daha çok kabul görsün diye İngiltere'de kendinden bir Rus olarak bahsediyor. Bütün hayatı yalanlar üstüne kurulu; yalanlar ve hayaller.

Ağustos 2011 tarihli Milliyet Sanat dergisinde yayımlanan ve sekiz sayfaya yayılan Elif Şafak söyleşisinden.

Eski Yugoslavya'nın yeni yıldızı

2011-08-25T13:27:00.001+03:00

Tea Obreht'in başarısının arkasında ilginç bir sinerji var. Yüksek lisans yaptığı Cornell Üniversitesi'ndeki bir yazı atölyesinde 17 sayfalık bir kısa öykü olarak başlayan yapıtını, sınıf arkadaşlarından gelen eleştiriler çerçevesinde yeniden şekillendirmiş ve en sonunda iki yıl boyunca yazdığı romanını yayımlamayı istediğinde 30 yaşındaki yazar menajeri Seth Fishman'la tanışmış.

30 yaşındaki menajer o zaman 22 yaşındaki yazarın kendisine gönderdiği kitabı Random House'da çalışan bir editörün yardımcılığını yapan 26 yaşındaki Noah Eaker'a göndermiş; bu Fishman'ın sattığı ilk, Eaker'ın editörlüğü yapmak üzere aldığı ikinci kitapmış.

Ağustos 2011 tarihli Milliyet Sanat dergisinde yayımlanan Eski Yugoslavya'nın yeni yıldızı başlıklı yazıdan.

Otomatik portakalların dönüşü

2011-08-19T19:22:00.000+03:00

Londra’da ve Birmingham’da yaşanan şu tuhaf ayaklanmaları seyrettiğin vakit bilmem keyfin yerine geliyor mudur, sevgili biraderim Alex. Muhtemelen bugünlerde 50’li yaşlarındasın, kendine bir ‘devotchka’ bulup herhalde hayalini kurduğun gibi çocuk da yapmışsındır. Belki alay ettiğin o can sıkıcı orta sınıf mensupları gibi sen de akşamları milyonlarca insanın aynı anda hep birlikte seyrettikleri televizyon programlarına takılır oldun. Gündüzler burjuvalara ait, derdin oysa, gündüz vakti sokaklar onlarındır ve hava kararıp da çalışan sınıflar oturma odalarına çekildiklerinde bu defa ayaktakımı sahneye çıkar.

Sen de Nadsat denilen o uydurma dilinde Korova Süt Barı’na yanında arkadaşların George, Pit ve Dim’le gidip keyfine bakardın. Kaç yaşında olduğunu, maceralarını okuduğumuz kitabın ilk bölümünün son cümlesine dek gizlemiştin bizden, benim on beş yaşındaki tecavüzcü, katil dostum.

Alex ve arkadaşları günlerden bir gün üzerinde sadece ‘Ev’ yazan bir evin kapısını çaldılar. İçeride oturan ve adının F. Alexander olduğunu bildiğimiz yazar, yolda kaldıklarını söyleyen bu zavallı gençlere yardım edebilmeleri için karısından kapıyı açmasını istedi. Anthony Burgess’in hafifçe gizlenmiş bir çeşitlemesiydi karşımızdaki; Burgess’in eşi de bir grup sarhoş asker tarafından tecavüze uğramıştı. Alex, ‘Otomatik Portakal’ adlı uzun, ağlamaklı ve sıkıcı bir propaganda metni yazmakta olan Alexander’ın isminin kendisininkiyle kardeşliğini fark etmekten memnun olmuştur. Keyfini çıkara çıkara, arkadaşlarıyla birlikte Alexander ile eşine işkence ve tecavüz eder. Başka bir seferde Alex ile çetesinin yolları şehrin büyük malikânelerinden birine düşer. Arkadaşlarını ustalıkla kontrol altında tutan kahramanımız, otoritesinin sarsılmaya başladığını fark edip onlara hadlerini bildirmek için çeşitli girişimlerde bulunmuş, bunun üzerine dayak yemekten hoşlanmayan yoldaşları şimdi ona bir tuzak hazırlamıştır. Evde saldırdığı kadın aldığı darbeler sonucunda ölüp de Alex polisler tarafından yakalanınca, hayat artık eskisi kadar güzel görünmemeye başlar ona.

İnsanları evcilleştirmek ve onlara hadlerini bildirmek konusunda devletin bir modernist şair kadar yaratıcı davrandığı söylenebilir. Uyarladığı, yeniden canlandırdığı, ismini ve bağlamını değiştirdiği eski usullerin haddi hesabı yoktur. Bazı ülkelerde coplar, gaz bombaları ve yumruklarla dağıtmayı uygun gördüğü kalabalıklara İngiltere gibi başka bazı ülkelerde o kadar kolay dokunamaz. Polis bunun yerine ancak uzaktan seyrettiği göstericileri kameralar aracılığıyla tespit eder, mahkeme de üç buçuk sterlin değerinde bir büyük şişe su çalan yirmi üç yaşındaki bir öğrenciye altı ay hapis cezası verir. Özel mülkiyet ve kişisel güvenlik kutsal haklardır, bunlara dokunulamaz. İşlerin çığrından çıkmaya başladığını anlayan devlet, en iyi çözüm olarak şiddeti kategorik olarak ortadan kaldırmaya karar verir. Hapse düşen Alex’e çok sevdiği besteci Beethoven’ın ismine atıfla Ludovico Tekniği uygulanır. Günün çeşitli saatlerinde iğneler, özel haplar aracılığıyla uyuşturulacak, bir tekerlekli sandalyeyle götürüldüğü özel bir odada izlediği tecavüz, cinayet, soykırım sahneleriyle kötülüğünden arınacaktır. Bu bir şeytan çıkarma seansıdır ve akşam seansında izlediğimiz sinema filminde yaşadığımız deneyime de benzer. Şiddet mide bulandırıcı olmaya başladığında, bünyemiz onu kaldıramaz hale geldiğinde, Amerikalıların Nazi kamplarına diktikleri Bir Daha Asla yazılarının bir benzeri zihnimizde canlanır.

Peki bütün gün Nazilere dair filmler izleyip “Bir Daha Asla” sözcüklerini tekrarlamak, kişiyi etik sorumluluklarından azat eden bir kurtuluş yöntemi midir? Burgess’in üç bölümlü romanının sonlarında olup bitenler, bir tür şiddetin beyin yıkayan bir başka şiddet yoluyla silinmesinin mümkün olmadığını bize hatırlatır. Hapisten çıktığında Alex eski çetesini çizginin diğer tarafında, üzerlerinde polis kıyafetleriyle, emniyet mensupları kılığında bulur. Roller kolayca değiştirilebilirse suçlu ve suçsuz kavramları büyük oranda tesadüfi bir mahiyete sahiptir; benim sana işkence yapan polis oluşum yarın onun bana işkence yapmasına neden olacak işleri yapmayacağım anlamına gelmez. İşkence sürekliliğini koruyacaktır ve her zaman bir polis ile bir suçlu olacaktır çünkü polis yasayı uygulayan makam olarak, çete ise yasanın dışında olan varlık şeklinde kendini tanımlar; bir yasa varsa, her zaman onun bir içi ve bir dışı olacaktır. Tıpkı daha önce şiddet uyguladıkları eski kurbanlarının Alex’le karşılaştıklarında yaptıkları gibi Alex’in şimdi yasallık zırhına bürünmüş eski yasadışı dostları da ona güzelce işkence yaparlar. Ve polis işkencesine uğramış bu zavallı dostumuz, aziz kardeşimiz, kendisini aynı akşam üzerinde EV yazan bir yerde bulur. Polis tarafından dövülüp bir yol kenarına atıldığını öğrenen ev sahibi onu içeriye buyur eder, güzelce besleyip devletin kurban ettiği bu çaresiz bireye yapılanları ifşa etmek üzere onu evinde ağırlar. Lakin birkaç sene evvel karısını elinden alan çetenin liderinin bu genç adam olduğunu hissetmeye başlaması hayra alamet değildir. Devletin intikam alan, şiddet uygulayan bir araç olmasına isyan eden muhalif, kişisel deneyimlerinden yola çıkarak bu küçük böceği üzerine basarak ezmek ister.

Göze göz, dişe diş
Alex’in dünyası karanlık bir dünyadır, 1960‘larda yazılmış olsa da 70‘lerin sonundan itibaren İngiltere’yi yöneten Margaret Thatcher’ın ülkesini akla getirir. Polis yoğun bir biçimde işkence uygulamaktadır ve göze göz, dişe diş diyordur. Kişisel mülkiyetin kutsallığı her şeyin üstünde tutuluyordur; görünüşte solcu olup devlet aygıtını reforma tabi tutmayı isteyenler, üzerleri ancak ince bir örtüyle kapatılmış siyasi liberallerdir. Kimse Alex’in müzik merakını önemsemez, oysa anladığımız kadarıyla Kıta Avrupası’nın müzik geleneğini yaşına göre gayet iyi bilmektedir. Rimbaud, Shelley gibi isimlere aşinadır. Üstelik öyle bir konuşma biçimi vardır ki insan onun bir rapçi olduğunu düşünebilir; hem İncil’in dilini hem de Elizabeth dönemi trajedilerinin ağdalı havasını kendi muzip buluşu olan sözcüklerle alaya alarak kullanır, Rusça ile İngilizce arasındaki gizli bir bölgede birleşip çoğalan bu ifadelerden oluşan dili, Nietzsche’yi onaylayacak bir biçimde, yazıdan çok müziktir. Salinger’ın Holden’ı gibi içten, Dickens’ın altı yaşındaki kahramanı Pip gibi çaresizdir. 1973 yılından bu yana Aziz Üstel’in harika çevirisiyle okuduğumuz ve Dost Körpe’nin yeni çevirisiyle bir kez daha sevdiğimiz Otomatik Portakal’da anlatılan üç yıl içinde Alex pek çok insana, adaletsizliğe ve olaya tanık olur, yaşadıkları sonucunda Hac yolculuğuna punk çağında çıkmış bir nevi Christian’a dönüşür. Burgess’in kendi deyimiyle “Kennedy’ci bir son”a sahip olan kitap, son bölümüyle (yirmi birer bölümlük üç kısımdan oluşmaktadır) bize Alex’in mutluluk olasılığını haber verir. Ama Otomatik Portakal, daha çok okura ulaşıp Stanley Kubrick’in de ilgisini çektiği Amerika’da, dönemin “Nixon’cı ruhu” yüzünden Alex’in iflah olmaz bir hergele olduğunu gösterecek biçimde sona erer, son kısım yirmi bir değil, yirmi bölümden oluşmaktadır. Muhafazakâr, elindeki kılıçla ilerici bölümü tek bir hamlede uçurmuş, şimdi de sosyal devlet ilkesi yerine göze göz, dişe diş ilkesini geri getirmek suretiyle affedilmez suçlar işleyen bu hergelelerin barınma ve özgürlük haklarını ellerinden almak için harekete geçmiştir. Diyeceğim o ki Alex, yayımlanışının ellinci yılını kutlamaya hazırladığımız maceraların, sevgili biraderim, bugün senin gibileri böcek gibi ezmeyi hayal edenleri rahatsız edecek derecede canlı ve eğlenceli ve kuvvetli hâlâ.

OTOMATİK PORTAKAL
Anthony Burgess
Çeviren Dost Körpe
İş Bankası Kültür Yayınları
2011, 176 sayfa, 10 TL.

19 Ağustos 2011 tarihli Radikal Kitap'ta yayımlanan yazı.

Bir sömürgecilik ütopyası mı?

2011-08-14T09:19:00.000+03:00

Bu konudaki görüşleri sorulduğunda, pek az kişi hayallerindeki ideal düzeni mikroskoplarına gömülmüş doktorlardan ve kendini doğadaki çeşitli böcek türlerini tasnif etmek üzere çalışmaya vermiş doğabilimcilerden oluşan bir yer olarak tarif eder. İnsanın zamanını sahilde uzanıp günün çeşitli bölümlerinde kestirerek, bir kitabın sayfalarını ondan faydalanmayı düşünmeden çevirerek, balık tutup şarkı söyleyerek geçirdiği bir toplum çok daha sevimli görünür bize. Ancak Francis Bacon’ın 1626 yılındaki ölümünden bir yıl sonra edebi vârisi Dr. Rowley tarafından İngilizcesi yayımlanan ‘Yeni Atlantis’ ütopyasında bunlara yer yoktur. Kitapta tarif edilen, kâşif Columbus’un ve mucit Gutenberg’in heykellerinin dikildiği Bensalem, Pasifik Okyanusu’nda Peru yakınlarında gizemli bir bölgedir; mürettebatı Avrupalılardan oluşan bir gemi yolunu şaşırıp buraya geldiğinde Bensalem adasının sakinleri onları mutlulukla karşılayıp bu kafası karışık insan sürüsüne bilim dolu bir yaşantının güzelliklerini vaaz etmeye koyulurlar. Bensalem’de toplumsal hayat, büyük bir tesadüf eseri, kitabın yazarı Francis Bacon’ın bilim üzerine görüşleri çerçevesinde düzenlenmiştir. Novum Organum’da dile getirdiği yöntem, doğa fenomenlerinin incelenişi sırasında izlenecek bilimsel ilkeleri açıklar ve doğanın incelenişini daha kesin ve faydalı kılacak yöntemleri yasalaştırmayı önerir. Bensalem’in bilimle ilgilenen sakinleri, adanın Salomon’s House denilen bilim kurumunda bir araya gelip Bacon ilkelerine göre doğayı tasnif ederler. Bu durum bir edebiyat eleştirmeninin, diyelim ki Bahtin’in bir roman yazarak burada karakterlerin en çok diyaloji ve karnaval üzerine konuşurken mutlu olduklarını anlatmasına benzer; yazar, herhalde Tanrı gibi, mutluluğun kendisinden kaynaklandığını göstereceği bir otorite konumunda mutlulukla oturmaktadır.

Francis Bacon ‘Shakespeare’
‘Yeni Atlantis’in altbaşlığı onun hakkında bize çok şey söylemektedir: ‘Bitmemiş Bir Yapıt’. Bacon’ın 1623 yılında yazdığı tahmin edilen ‘Yeni Atlantis’in çevresinde yazarının yaşadığı sıkıntıların izlerinin dolaştığını hissederiz. İki yıl önce 1621’de Bacon’a parlamentonun oluşturduğu bir komite dava açmış, Kral James döneminde İngiltere’nin başyargıcı olan Bacon birkaç günlüğüne olsa da Londra Kulesi’ne atılmıştı. Devletteki konumunu kötüye kullandığı, rüşvet olarak değerlendirilebilecek biçimde çeşitli kişilerden gelen hediyeleri kabul ettiği söylenmiş ve bu suçlamaların gerçek olduğu yönünde bir kanaat oluşmuştu; devlet hayatında yaşadığı bu sıkıntılar sonucunda 60 yaşındaki Bacon yalnızca yazmakla uğraşmak üzere kamusal hayattan çekildi. Daha sonra Royal Society’nin kuruluşuna ilham verecek olan Salomon’s House’u ve Bensalem’i de bu dönemde hayal etmişti; ilk olarak 1624’te Latince olarak yayımladığı kitabının düz ve ekonomik anlatımı Shakespeare’in yine bir ada çevresinde geçen ‘Fırtına’sından çok Defoe’nun ‘Robinson Crusoe’suna yakındır; Shakespeare diye birinin yaşamamış olduğu ve onun bütün yapıtlarını Francis Bacon’un takma isimle yazdığı yolundaki kuramı düşündüğümüzde ‘Yeni Atlantis’ bize Shakespeare’in yazarlığını onaylayan ipuçları verir. Adadaki Yabancılar Evi’nde bekletilen yolculara öncelikle Hıristiyan olup olmadıkları sorulur ve kırk gün boyunca kimsenin kanını ister yasal ister yasadışı bir biçimde dökmemiş kişiler olduklarını ve korsanlıkla alakalarının bulunmadığını kanıtlamaları istenir. Gemi halkından altı kişiyi daha sonra adada gezdirdiklerinde buranın güzel sokaklarla, medeni insanlarla dolu bir yer olduğunu anlarız, kollarını hafifçe yana açarak onlara hoşgeldiniz diyen ada sakinleri daha sonra kendi ütopik işlerine doğru yürümeye devam ederler. Mavi tuğlalarla örülmüş Yabancılar Evi’nde bekleyen toplam 51 kişilik gemi ekibine daha sonra güzel bir akşam yemeği servis edilir. Elma suyu, şarap ve güzel yiyeceklerle ekmekleri mideye indiren Avrupalılara bir de bunları güzelce sindirsinler diye gri ve beyaz renklerde haplardan oluşan bir kutu verilir (hapların işlevleri konusunda bir ayrım yapılmamıştır).

Hayalgücünün zaferi
Yunusun karnından çıktığında kendini yapayalnız bulan Yunus Peygamber gibi çaresiz olan Avrupalılar, ada halkının sevgisini kazanmak amacıyla artık yalnızca iyilik yapmaya karar verirler. Ütopya fikrinin kendisinin dahi insanları ütopik davranışlara yönelttiği yönünde bir ima vardır burada. Üzerine masmavi kıyafetler, beyaz bir sarık ve kızıl bir haç giymiş olağanüstü derecede renkli bir Hıristiyan rahip onlara altı hafta boyunca adada kalabileceklerini anlatır ve pek çok tatlı sözün ardından özel bir izin almadan şehrin duvarlarından içeriye asla girmemeleri konusunda onları uyarır. Bensalem adasının kuruluşunun ve Hıristiyanlaşmasının anlatıldığı bölümde, aniden denizin ortasında bir sütun biçiminde yükselen ışık oldukça gizemlidir ve olayı incelemeye giden ada halkının ışığın olduğu yerde bulduğu ufak gemide Eski ve Yeni Ahit’in yer aldığı bir kitap olması bu mucizenin kitap kurdu bir güç tarafından gerçekleştirdiğini ele verir. Hıristiyanlığın, Terminatör filminde ışıklar içinde Amerika’nın karanlık bir bölgesinde beliren robotlar gibi adaya girişi başlı başına Bacon’ın hayalgücünün bir zaferidir. Joabin adlı bir tüccarla karşılaştıklarında yaşananlar da kitabın büyük ölçüde Edward Said’in tarif ettiği “Batılı zihnin tasarımları” çerçevesinde düşünülmesi gerektiğine işaret eder. Sünnetli olduğu ilk bakışta anlaşılan bir ‘şark’ figürü olan Joabin, Avrupalı karakterlere adadaki ilginç adetleri anlatmaya başlar ve ‘Adem ile Havva havuzları’ denilen yerlerde bir erkeğin bir kadınla birlikte çıplak yüzebilirken yanına bir başka erkeği, bir kadının da bir başka kadını alabileceğini ve bu tür ilginç ayrıntılarla dolu başka adetleri anlattıktan sonra onları adanın hükümdarına devreder.

Heykelin gölgesinde
Pelerini içinde arzı endam eden hükümdar İspanyolca konuşmaktadır ve bütün zamanını doğanın incelenmesine adayan kişilerden oluşan ideal toplumu nasıl kurduklarını anlatarak Avrupalılara önemli bir ders vermiş olur. Sahip oldukları çeşmeler, kuyular, bahçeler, bereketli meyve ağaçları, çeşitli narin hayvanları sakladıkları parklar, hayvan çiftlikleri, fırınlar, şarap üretim merkezleri, eczaneler ve çok çeşitli ışık gösterilerinin yapıldığı eğlence kurumlarıyla bu dünya bize pek de ütopik gelmez. Bunlardan çok, her tür geometri ve gökbilim enstrümanının sergilendiği ‘matematik evi’ni ve hokkabazlığa, sihirbazlıkla yanılsamalar üzerine kurulu eğlencelere önem veren yanılsama evlerini daha yaratıcı ve ilginç buluruz.

Columbus’un heykelinin gölgesinde, Gutenberg’in matbaasının da yardımıyla bütün Amerika kıtasının Hıristiyanlaşması hayalleriyle yazılmış ‘Yeni Atlantis’, en çok zevk almaya başladığınız anda biten bir içecek gibi, kendi sırlarını en yoğun biçimde anlattığı bir bölümün ortasında sona erer. Peru’dan yola çıkan Avrupalı yolcularımız orada yaşamaya devam etmek yerine geri dönmüş olsa gerektir, böylece biz de onların yaşadıklarını okuma ayrıcalığına kavuşuruz. Coğrafya, bilim, tasnif sistemleri, keşifler ve sömürgecilik veciz ve renkli bir ütopya formunda içiçe geçer, geçmişin kuruluşunun kritik anlarından birinden bize bugünün kuruluşunun biçimleri üzerine gizli ve benzersiz bir bilgi sunarlar. Yine de insan, bu İngilizlerin adada böcek ve bitki türlerini tasnif etmekten daha eğlenceli işler bulacak kadar zevk sahibi olduklarını düşünmeden edemiyor, sahi ‘Yeni Atlantis’te neden kimse keman çalmıyor?

YENİ ATLANTİS
Francis Bacon
Çeviren: Hamdullah Benzer
Arya Yayıncılık
2011, 80 sayfa, 6 TL.

12 Ağustos 2011 tarihli Radikal Kitap'ta yayımlanan yazı.

Zamanın akışını anlatmak

2011-08-11T19:59:00.001+03:00

Jennifer Egan’ın bu yılki Pulitzer Roman Ödülü’nü kazanan kitabı A Visit from the Goon Squad’ı (Fedailer Mangası’ndan Bir Ziyaret) okumayı bitirip bir kenara koyduğunuzda, her şeyin zamanla ilgili olduğunu düşünüyorsunuz. Kitap her sayfasında bize dış dünyanın uğultusunun gerçekte geçen zamanın ve bizim geçen zamanın içinde yaşlanmamızın sesi olduğunu söylüyor. Bir yerlerden tanıdık mı geldi? Zamanın geçişi üzerine bir roman olan Goon Squad’ın epigrafı Zaman ve Roman sözcüklerini birlikte düşündüğümüzde aklımıza gelen ilk isim olan Proust’un kitabından alınmış; yaşamımızın bağlantılı olduğu mekanlara girdiğimizde orada geçirdiğimiz zamanlara dönebileceğimizi söyleyen şairlerin yanıldıklarını söylüyordu Proust. Ancak kendi içimizdeki geçiş noktalarını tespit etmeyi öğrendiğimizde geçmiş yaşantılarımız arasında gezinebilirdik.

Egan’ın müzik dünyasında geçen romanı da öncelikle bir hayatı onun farklı zamanlarında deneyimleyerek anlatmak üzerine. Bir müzik prodüktörü olan Bennie ile yardımcısı Sasha’nın ve onların plak şirketinin merkezinde olduğu olay örgüsü, bizi bir zamanların efsanevi rock gruplarının şimdi unutulmuş solistlerinden tanıtım kampanyası düzenleme işinin inceliklerine pek çok farklı durakta dolaştırırken gerçekçi bir romanın yapacağı gibi anlattığı karakterlerin psikolojilerini, geçmişlerini ve konuşmalarını tarif ediyor. Ama sonra Egan aniden araya giriyor ve örneğin hayatının sıkıntılı gecelerinden birini yaşayan Sasha’nın otuz yıl sonraki halini bize gösteriveriyor. Sasha daha romanın ilk sahnesinde bir lokantanın tuvaletinde, aynada makyajını temizlerken kabinlerin birinin önünde bir çanta görüyor. Tuvaletteki bir müşterinin dışarıda bıraktığı çantadan görünen cüzdanı çalmaktan kendini alamayan Sasha’nın bir kleptoman olduğunu ve tedavisinin sürdüğünü öğreniyoruz; roman boyunca onu hayatının farklı ve kritik dönemeçlerinde İtalya’da, Amerika’da, hep bir şeylerden kaçarken görüyoruz.

Faulkner’ın Döşeğimde Ölürken’ini akla getirecek biçimde çok sesli bir roman bu, her bölüm bir başka perspektiften anlatıldığı, bir başka karaktere odaklandığı için büyük bir ayrıntı ve yaşantı zenginliği barındırıyor. Egan, içine altın parçaları atılarak içilen kahve imgesinin merkezinde olduğu üçüncü bölümde veya 1950‘lerden çıkmış bir üçlü ilişki hikâyesi gibi duran, Afrika’da geçen Safari bölümünde pekâlâ tek başına da okunabilecek öyküler yazmış. Napoli’de geçen ve Sasha’nın amcasının yeğenini burada bulma öyküsünü anlatan “Hoşçakal, Sevgilim” başlıklı on birinci bölüm, Faulkner’dan başka Hemingway’i belli yerlerinde selamlayan romanın bütünüyle Henry James’in “Avrupa’daki Amerikalılar” temasını yeniden yazan bir çeşitlemesi. Vespa motorlar, deri ceketli gençler, Akdenizli bir arkaplanda kendini arayan bir kadın: amca karakterinin sanat profesörü olması da buradaki gezintiyi daha incelikli kılıyor. Birinci tekil şahısla anlatılan bölümlerde başarılı olduğu söylenemez Egan’ın ama müzik endüstrisini resmederken işin gazetecilik kısmını da ihmal etmeyen “Kırk Dakikalık Öğle Yemeği: Kitty Jackson Aşk, Ün ve Nixon’u Anlatıyor!” başlıklı dokuzuncu bölüm kesinlikle çok eğlenceli. Burada Jules adlı karakterin Central Park’ta söyleşi yaptığı bir oyuncuya başarısız tecavüz girişimi, sahte bir dergi yazısı üslubuyla anlatılmış: gazeteci kılığına girmiş tecavüzcü, gerçekten iyi bir buluş. Sasha’nın on iki yaşındaki kızı Alison Blake’ın kendi öyküsünü 75 sayfaya yayılmış 75 slayt aracılığıyla dile getirdiği bölüm ise bir PowerPoint sunumu şeklinde hazırlanmış; Alison’un bittiğini sandığımız bir şarkının otuz saniye sonra kaldığı yerden devam edişi ve bu ‘duraksama‘ların anlamı üzerine görüşleri, kitabın kalbindeki meseleler olan müzik ve zamana duyduğu ilgiyi ele veriyor.

Eğlence dünyasının genç yıldızlarıyken aniden kariyeri bitmiş ihtiyarlara dönüştüklerini gören karakterler, kitaba adını veren Fedailer Mangası’nın zamanın ta kendisi olduğunu anlıyorlar. Kitabın sonunda Egan aslında acı bir haber veriyor bize: karşısına çıkan her şeye saldıran, onu çaresiz bırakan bu manga, yani Zaman, bir gün bizim de her şeyimizi teker teker elimizden alacak.

11 Ağustos 2011 tarihli Milliyet Kitap'ta yayımlanan yazı.

Bir dehşet ve hayranlık kaynağı olarak devrim

2011-08-07T13:07:00.002+03:00

İki Şehrin Hikâyesi', Charles Dickens'ın büyük romanları arasında en kısa olanıdır ve devrim öncesi ve sonrasındaki Fransa ile İngiltere'yi resmedişi bize devrimci adalet kavramını, şiddeti yansıtmaktan kaçınmadan, yeniden sorgulatır.

Michel Foucault 1975 yılında ‘Hapishanenin Doğuşu’nu yayımladığında, başka şeylerin yanında Victoria döneminin en büyük İngiliz romancısını meşgul eden o büyük soruyu da tartışıyordu: devrimci şiddet, devrim öncesi şiddetin yöntemleri ve zihniyetinin bir devamı mıdır yoksa ona bir son mu verir? Foucault’nun Fransa’da ve İngiltere’de özellikle mevcut suçlar içinde en büyüğünü, hükümdarın hayatına kastetme suçunu işleyenlere reva görülen idamları tarif ettiği bölümler ayrıntı zenginlikleri ve dehşet verici kesinlikleriyle okurların aklında uzun süre yer edinir. Aynı bölümlere İki Şehrin Hikâyesi’nde de rastlarız. Tıpkı ‘Hapishanenin Doğuşu’nu okuyan birinin Damens’de regicide (kralı katletmeye teşebbüs) suçunu işleyen mahkûmun göğsü, kolları ve kasıklarındaki etin ateşe batırılmış kıskaçlarla sökülüşünü, suçu işlediği sağ elinin sülfürle yakılışını, eritilmiş kurşunun ve kaynar yağın üzerine dökülüşünü, halatlarla bağlandığı dört at tarafından dört ayrı yöne çekilen vücudunun dört parçaya bölünüşünü, parçalanan uzuvlarının ateşe atılışını, ortaya çıkan küllerin rüzgârla ortalığa savruluşunu unutamayışı gibi çoğu okur Charles Dickens’ın ‘İki Şehrin Hikâyesi’ndeki devrimci şiddet sahnelerini de unutamaz.

Aklını yitirmemek için
Hikâye karmaşık gibi dursa da basittir: devrim öncesi Fransa’daki tahakkümün sembolü Bastille’de on sekiz yıl boyunca -sebebini romanın sonunda öğreneceğimiz bir suçu işlediği için- yatan Doktor Manette’in yaşadığından haberdar olmayan, öldüğünü zanneden kızı Lucie, günlerden bir gün Dover’dan Fransa’ya geçen Tellson Bankası çalışanı Bay Lorry tarafından babasının yanına götürülür. Dickens bizi hızla Paris’in devrimci mahallelerinde, Manette’in devrimcilerin bir sembolü olarak gizlendiği dükkânın karanlık odalarında gezdirir; eski hizmetkârları Defargelar tarafından saklanan Manette yaşadığı psikolojik kriz sonucunda hafızasını kaybetmiştir, üstelik kendini bir kunduracı zannediyor, günün belirli saatlerinde gerekli aletleri çıkarıp kendini ayakkabı yapma işine adıyordur (bu asık suratlı kitabın en gülünç yanı da kurulmuş bir oyuncak gibi doktor olduğunu unutup kunduracılığa heves eden Manette’in görüntüsüdür herhalde, gerçi kunduracılığı hapishanede öğrendiği ve aklını yitirmemek için bu sanatı icra ettiği düşünülürse durumun gülünçlüğüne derin bir hüzün duygusu eşlik eder). Birlikte İngiltere’ye dönerler ve beş yıl sonrasına gideriz; Londra’da genç bir adam dış güçlere (Fransızlara) bilgi sızdırmak suretiyle vatana ihanet suçlamasıyla yargılanıyordur, mahkemenin halka açık kısmındaki herkesin idamını izlemeyi merakla beklediği Charles Darnay soylu bir Fransız aileden gelmektedir; iki ülke arasında çok fazla dolaştığı için şüpheli bir figürdür. Romanda onun edebi ikizi olan dava vekili Sydney Carton’un mahkemedeki varlığı sayesinde vücudunun parçalanıp kafasının Temple Bar’da sergilenmesinden son anda kurtulur. Carton ve Darnay, iki şehri ve iki hakikat rejimini anlatan romanın pek çok karşıtlığından birini oluşturur: hem ikizdirler hem de büsbütün zıt. Londra’da Üçüncü George vardır, Paris’te isimsiz devrimciler ama Dickens’a göre ikisi arasında çok fark olmayabilir.
Dünyayı adaletsizliklerinden arındırmak için bir Hıristiyan bir de Devrimci doktrin vardır, ama Dickens’a göre bu ikisi birbirinden ayrı olmak zorunda değildir; Hıristiyanlık zaten devrimcidir ve devrimciliğin de dindar olması fena bir fikir değildir. Carton, Manette’in kızı Lucie’ye âşık olup onunla evlenmeyi istediğinde onun kendisini değil, Darnay’i sevdiğini üzülerek öğrenir ve mutlaka bir gün onun veya sevdikleri için bir fedakarlık yapacağına yemin eder. Tolstoy bu kitabın editörü olsa romanın başlığını muhtemelen şöyle değiştirirdi: Diriliş. Çünkü en büyük romanlarından birinde Tolstoy’un zihnini kurcalayan sorular, dindar bir fedakarlık metafiziğiyle yeni ve eşitlikçi toplumun kuruluşunu vaaz eden devrimci hakikat arasında gidip gelişler burada da vardır. Dickens’ın karanlık bir bulutun içinde resmettiği devrim öncesi Fransa’sında toprak sahipleriyle köylüler arasında yaşanan ve efendinin kölesine yönelik topyekûn egemenliğini ifade eden ‘olay‘ (tekil ve ancak kitabın sonunda ortaya çıkan bir adaletsizlik) aynı zamanda sanayi devriminde işçilerin çektiklerini kendi ayakkabı boyası fabrikasındaki deneyimlerinden bilen Dickens için affedilmez bir rejimin doğal sonucuydu.

Kapitalizmin temelleri
Ancak bir diğer tarihsel romanı ‘Barnaby Rudge’daki gibi burada da Dickens affedilmez rejimi affetmeyenlerin yaptıklarını affedilmez bulur: Adaletsizliği yeni bir adalet rejimiyle düzeltmek isteyenler Dickens için her zaman yeni adaletsizliklere neden olurlar. Herhalde Bastille’in ele geçirilişini, idamları ve sokaklarda coşkuyla dans eden Parislileri sözcüğün en olumsuz anlamıyla bir ‘güruh‘ olarak resmeden Dickens için asıl sorun, adaletin sekülerleşmesinin onun ilahi çeşitlemesinden farksız oluşuydu. Özellikle de Carton’un roman boyunca yaşadığı dönüşüm ve fedakarlığı, Dickens’ın onu en çok seven okurlarından Dostoyevski üzerindeki etkisini de bize yeniden hatırlatır: ‘İki Şehrin Hikâyesi’ boyunca hep belli bir sentimentalizm, aşırı tiyatral bir hava, romanın daha Kafkaesk, karanlık, keskin ayıntılarla örülmüş bölümlerine eşlik eder. Fransız edebiyatı öğretmenliğini meslek edindiğini unutmamamız gereken Darnay’in kitabın ikinci kısmında öğleden sonra idam cezasından kurtulup akşama doğru Soho’da içki içmeye gitmesi, ilerleyen bölümlerde eski bir hizmetkârını kurtarmak için Fransa’ya geri döndüğünde bir tutuklanıp bir salıverilmesi, özgürlük ve tutsaklık arasında tek bir otoritenin tek bir sözüyle gidip gelişleri Dickens romanlarının miras hukuku, çalışma sistemi ve adalet üzerine kurulu üçlü temelini bize tekrar hatırlatır (çünkü bunlar Dickens’a göre kapitalizmin temelleridir). Kafka’nın Yasa’nın kapısının önünde bekleyen adamının yaşadıklarıyla Darnay’in önce Üçüncü George sonra ise Fransız Halkı adına yargılanışı sırasında kendisi için dikilen adalet gömleğinin içine girişi birbirine çok benzer.

Dickens karısından ayrılmış, yayıncısıyla anlaşmazlığa düşüp en yakın dostlarından Wilkie Collins’le birlikte romanlarını tefrika ettikleri Household Words dergisini kapatmış, yaşantısında yeni bir dönemin eşiğine gelmişti ve ilk olarak All The Year Around adlı yeni dergisinin birinci sayısında okurlara sunduğu ‘İki Şehrin Hikayesi’yle devrim ve özgürlük üzerine kendi fikirlerini de yeniden sınama imkânı bulmuştu. Thomas Carlyle’ın ‘Fransız Devrimi’ kitabından öğrendikleri kadar Roma’da bizzat tanık olduğu giyotinli idamlarda, Paris seyahatinde Michelet ve Victor Hugo’yla yaptıkları sohbetlerdeki izlenimlerini de bir araya toplayıp romanını yazmaya başladığında acaba Foucault’nun bir yüzyıl sonra cezalandırma usullerinin bedensel şiddetten gözetim teknolojilerine kayışını incelediği ‘Hapishanenin Doğuşu’nu hayal edebilir miydi? Dickens’ı endişelendiren ve hak verdiği, korktuğu ve hayranlık beslediği Fransız Devrimi ‘olay’ını izleyen dönemde Marksizm ve özel olarak yapısalcılık-sonrası düşünceyle yaşanan zihniyet değişiminde, solun devrimci hakikate ve onun ideolojisine, adalet kavramına eleştirel bakışının yerleşmesinde elbette pek çok kuramcı kadar Charles Dickens’ın ve onun her seferinde merakla okunan tuhaflıkta bölümlerle dolu bu romanının da önemli bir payı vardır.

İKİ ŞEHRİN HİKÂYESİ
Charles Dickens
Çeviren: Meram Arvas
Can Yayınları
2011, 464 sayfa, 26.5 TL.

5 Ağustos 2011 tarihli Radikal Kitap'ta yayımlanan yazı.

Heyhat, zavallı ve muhteşem Yorick!

2011-08-06T11:54:00.000+03:00

Bugün romanlar, öyküler yayımlayan ve onun kitaplarını okuyarak yetişen yazarlar kuşağı, Salman Rüşdi'ye dil felsefesiyle retoriğe yönelik belli bir angajman gibi olumlu özellikler kadar popüler kültürle fazla yakın bir sevecenlik ilişkisi gibi daha az olumlu alışkanlıkları da borçlu. Doğu, Batı kitabında bir araya gelen dokuz öyküsünde de sarkaç hep bu iki uç arasında savrulup duruyor. İnsan, Yorick öyküsünde Shakespeare yazınında bir yeniden-yazma deneyine girişme fikrinin olağanüstü eğlencesi ve muzurluklarına hayranlık duyarken bir başka öyküde (Çehov ve Zulu) bir dostluğun ilişkisinin dostluğun taraflarının Star Trek dizisine olan hayranlıklarına indirgenmesine şaşırıyor.
Elbette burada popüler kültürü kullanmanın kötü bir şey olduğunu söylemektense popüler kültürü belli bir biçimde kullanmanın çok da iyi bir şey olmadığını söylemek gerekiyor. Yoksa Rüşdi'nin The Flintstones veya Star Trek gibi popüler kültür fenomenlerinin kitabın başlığında aralarında bir virgülle karşımıza geldikleri "Doğu" ve "Batı" arasında bağlayıcı bir rol oynadıklarını tespit etmesi, oldukça yerinde. Hatta popüler kültürün çeşitli milliyetçiliklerin bir panzehiri işlevi gördüğü, bir İngiliz ulusalcısının veya Pakistan milliyetçisinin enternasyonalizme karşı duran ciddi pozlarını alaya almak için onların çocukluklarını birbirine iliştiren Wilma Flintstone imgesinin cuk oturduğunu belirtmekte hiçbir sakınca yok. Asıl sorun, Rüşdi'nin kahramanlarının popüler kültüre olan düşkünlüklerini bu popüler kültür ürünlerinin özgül seslerini yeniden yaratarak alaya almak üzerine kurulu projesinin popüler kültürü alaya almak yerine çok ciddiye alması.

Sabit Fikir dergisinin Ağustos 2011 sayısında yayımlanan Heyhat, zavallı ve muhteşem Yorick! başlıklı yazıdan.

A place for jazz

2011-08-01T12:11:00.001+03:00

Babylon is one of the leading musical organizations in Istanbul, producing international musicians as well as yet unknown jazz bands. Find out about its unique spirit before you can enjoy an evening with Babylon artists next september in Gaîté lyrique.

During the final decade of the previous century, listening to good jazz music in İstanbul had proved to be a complicated affair. One would need to wait for the main two jazz festivals of the city —one in the summer the other in the early autumn— and read about past performances, catch up with the latest recordings before waiting for about ten months until the following festival season was on. Which amounted to the fact that listening to jazz music in İstanbul was a peculiarly rare event —the likes of us would realise the opportunity as it arose and when Babylon had suddenly appeared in 1999 it seemed to offer a place where there would be jazz all year long regardless of festival seasons and planned concerts. I remember exactly our initial impressions of the place, the New Yorker/Blue Note style atmosphere and the ability to have those wonderful drummers and bassists and guitarists and ECM musicians coming from the States or the continent within a stone's throw. The intimacy of the place had engulfed us: we could afford beers as undergraduates and yell to and talk with the musicians. The following morning we would joyously describe our night out at Babylon, picking out signed records of the artists and our friends too would be intrigued.

Upon meeting its owners a decade later, I knew exactly the reason why. Mehmet Uluğ and his brother Ahmet teamed up with Cem Yegül in 1989 to set up the production company Pozitif. It is in the same building with Babylon's Asmalımescit club and upstairs the Pozitif team had gradually expanded their enterprise. Last year they produced U2's stadium concert and a week later realised the long awaited Akbank Jazz Festival (one of the two main jazz festivals). But none of their major productions came close to the intimate experience of Babylon as over the last decade it turned into a meeting point for university students, young executives and musicians. And the audience grew increasingly international as the place was picked by the international media outlets such as The Guardian, The New York Times and Le Monde as the jazz club to visit in Turkey. Uluğ brothers and Yegül were influenced by their own experiences of New York avant-garde jazz clubs where they listened to the likes of John Zorn, Bill Frisell and Cecil Taylor and a decade later handpicking artists from around the world they had tried to reflect their common taste in progressive jazz. But what became as a marginal enterprise turned out to be nothing less than a success story in terms of entrepreneurship as well. The word of mouth created the necessary demand for the concerts and tasteful posters and beautifully designed booklets helped their cause. It was the place to be in İstanbul, weekdays included.

Manu Chao was in Babylon a few months ago. The Turkish-born saxophonist İlhan Erşahin and his group Wax Poetic had been among the early favourites. Bill Frisell and Charles Gayle performed to packed audiences. When Tindersticks performed some members of the audience apparently made too much noise which led to Babylon's introducing 'The Silent Performances' concept for certain concerts. But the most amusing anecdotes of the place are to do with their Oldies but Goldies programmes where a long day's night is cheered up by local DJs with a touch of fun and irony, playing dated popular songs that sound both nostalgic and funny.

After the success of the place the Babylon building was instrumentalised to accomodate another venue —Babylon Lounge aimed at a maturer and wealthier audience who could afford table meals while listening to good music. But last year the place made a detour to its roots by getting rid of the Lounge concept and setting up Nublu instead, a new club that continues the ideas of İlhan Erşahin's Nublu club in New York's East Village. With huge windows looking out to the Asmalımescit and colourful furniture the new Babylon venue is poshly designed. You can just get in without any jazz-club formalities, listen to a few songs, have a beer and leave. One of the best new jazz bands of town, 123 regularly plays at Nublu. Those who have grown with the place now seems to overtake it as we observe how Babylon is being taken back to its basic, experimental and avant-garde roots.

This article appeared in Gaîté lyrique's magazine section. For a French translation of the piece you can visit this link.

Big Ben'in çanları basın özgürlüğü için çalıyor

2011-08-01T12:01:00.001+03:00

Rupert Murdoch ve News of the World telefon dinleme skandalı medya, siyaset ve emniyet dünyası arasındaki kirli ilişkiler açısından tartışıldı. Şimdi 'püriten'lerin yönetmeye başladığı krizin faturasının basın özgürlüğüne kesilmesi an meselesi.

Westminister’da karanlık gecenin başlangıcı Big Ben’in 12 defa çalan çanıyla haber veriliyor ve bir 19. yüzyıl romanından çıkmış gibi görünen güne veda eden Londralılar uykuya dalıyorlar. Şehrin politik merkezi Westminister ve Whitehall’un üzerinde son bir haftadır hiyerarşinin tepesindeki siyasetçiler, medya patronları ve emniyet görevlilerinin tartışma uyandıran ilişkileri yüzünden karanlık bulutlar dolaşıyor.

Sabah Downing Street’in girişindeki kapıların ardında Başbakanı görmek istediklerini söyleyen turistleri reddederken Cameron’u korumakla görevli özel polis birliği net bir açıklama yapmıyor. Ama pek çok kişi Başbakan’ın Afrika’ya yaptığı gezi programının aslında bir kaçış olduğunu konuşuyor; Rupert ve James Murdoch ile editörleri Rebekah Brooks politikacılardan oluşan bir komitenin karşısında ter döküp ifade verirken ve ülkenin önde gelen emniyet yetkilileri teker teker istifa ederken Cameron’un da krizde sorumluluğu olduğu ve istifa etmesi gerektiği yolunda belli bir duyarlılık oluşmuştu ne de olsa.

Hakaret yasaları güçlenirse...
Ancak ertesi gün Clerkenwell’de The Guardian’ın eski binasının bulunduğu Farringdon Road’daki Free Word Centre’a gittiğimizde Murdoch skandalının çok bilmediğimiz bir yanını öğrenme imkanı buluyoruz. Guardian’ın taşınmasının ardından yazar örgütü English PEN ve ifade özgürlüğü kuruluşu Index on Censorship’in yerleştiği binada gazeteciler ve aktivistler harıl harıl yeni kampanyalara hazırlanıyor.

‘Libel’ yani bir kişi veya kurum hakkında iftira niteliğinde kötü niyetli yayın yapma eylemi İngiltere’de ifade özgürlüğü tartışmasının anahtar kavramlarından biri. Aralarında News of the World skandalını ortaya çıkaran ve başından itibaren en sıkı biçimde takip eden Guardian’ın yayın yönetmeni Alan Rusbridger’ın kızının da bulunduğu Index ekibi, bu hakaret yasalarının daha da güçlenmesinin İngiltere’de ifade özgürlüğüne öldürücü bir darbe vuracağını anlatıyorlar.

Araştırmacı gazetecilerin imtiyazlı isimler hakkında yaptıkları haberler editörlerin filtresinden geçerken hep bu çok ağır yasalara göre değerlendiriliyor. Bunun sonucunda büyük bir şirketin patronu veya itibarlı bir siyasetçi hakkında yazdığınız tek bir cümle çalıştığınız yayın kuruluşunu iflasa sürükleyecek ciddiyette cezalarla karşılaşabiliyor. Bunun güzel bir örneğini Ken Loach ile Franny Armstrong’un McLibel adlı filmlerinde izlemiştik: Londra’nın ortasında McDonald’s’ın sağlığa zararlı yiyecekler üreten, işçilerini sömüren bir işletme olduğunu söyleyen broşürler dağıtan iki gence şirket iftira davası açtığında şehrin hukuk merkezi Chancery’de yüksek mahkeme gençlerden iddialarını kanıtlamalarını istemişti. Eğer kanıtlayamayacağınız bir şey söylemişseniz ve bu sözün nesnesi olan kişi sizden şikayetçiyse, talep edilen tazminatı ödemek zorunda kalıyorsunuz.

Fatura kime kesilecek?
Index’in editörü Jo Glanville, Oxford’da okumuş eski bir BBC gazetecisi. Buluştuğumuz gün, gazetecilerin artık itibarlı kişler hakkında haber yapmaktan imtina edecekleri yeni bir dönemin kapıda olduğundan bahsediyor. “News of the World gazetecilerinin suç teşkil eden faaliyetlerinin İngiltere’de basın özgürlüğü açısından genelde kötü sonuçları olacağından endişeliyim. Örneğin geçen yıl boyunca ifade özgürlüğünü uzun süredir tehdit eden iftira yasalarında reform yapılması yolunda önemli adımlar atılmıştı.”

Glanville’e son gelişmelerin ne tür bir etkisi olacağını sorduğumuzda, “Basına yönelik bir düşmanlık iklimi başlıyor, böyle bir ortamda basın özgürlüğüne yönelik daha liberal bir iklim yaratılması için insanların daha az hevesli olacağından korkuyorum,” diyor. Bu tespit oldukça önemli; faturanın kurumlar veya siyasetçilere değil basın emekçilerine kesilebileceğini ima ediyor, zaten News of the World kapandığında asıl bedeli gazetenin sayıları üç yüze yaklaşan işsiz basın emekçileri ödemişti
Glanville ülkenin önde gelen solcu medya yöneticilerinden John Kampfner için çalışıyor. Kampfner geçen hafta bir yazı yazarak krizin faturasının siyasi elitten çok gazetecilere kesileceğini öne sürmüştü. WikiLeaks belgelerinden bakanların aşırı harcamalarına pek çok büyük gazetecilik başarısının ortaya çıkmasının arkasında ‘yasadışı’ yöntemler ve kolaylıkla hakaret yasalarının kapsamına girecek içerikte bölümler içeren haberler vardı.

Endişe duyulan nokta tam da bu zaten: Aralarında gizli video çekimleri, kılık değiştirme ve telefon dinlemenin de bulunduğu yöntemlere getirilecek katı yasaklar, gazeteciliğin itibarları sarsan gücünü elinden alabilir.

Seçkinlere daha çok dokunulmazlık
Daha sonra bir araya geldiğimiz, 40 yıllık bir geçmişi olan Troçkist Socialist Worker gazetesinin editörleri de benzer öyküler anlatıyor. İngiltere’de bir Marksist olarak bir siyasi kişilik hakkında yazı yazmak büsbütün cesaret ve yer yer de para gerektiren bir iş. Başbakan hakkında istedikleri kadar grotesk ve gülünç karikatürler yayımlayabiliyor, hatta ona küfredebiliyor, örneğin ‘He is an asshole’ diyebiliyorlar. Ancak ‘Cameron bir yalancıdır’ gibi görünüşte basit bir cümle, aniden bir iftira davasının konusu olabiliyor.

Abartılı eleştiriler ve mizah, ifade özgürlüğü kapsamında mazur görülürken gerçekçi bir edayla doğrudan yöneltilen suçlamalar dava konusu olabiliyor. Siyasetçiler kötü bir üne sahip olmamak için dava açmaktan çekinseler bile özellikle kişiliklerini ve şirketlerini sıkı bir medya takibine tabi tutan yöneticiler hemen harekete geçiyorlar.

Bir sokak aşağıda, Lenin’in Londra’da yaşarken kaldığı evin önünden geçiyoruz. Kırmızı bir kapının koruduğu bu güzel ev, İngiltere’nin köylü ayaklanmalarının başladığı bir meydana bakıyor. İngiltere’nin Murdoch krizine yol açan ve daha pek çok tartışmaya gebe olan telefon dinleme skandalı yüzünden büsbütün ‘püriten’leştiği bir dönemde, yeni yasaların en büyük kurbanının İngiltere’deki direniş ruhu olabileceği endişesi özellikle sol çevrelerde hakim. Ne de olsa Guardian yazarı Jonathan Freedland’ın geçen hafta “İngiltere’nin sessiz devrimi” olarak adlandırdığı olaylar, bir zamanlar tüm tiyatro oyunlarına yasak getiren püritenlerin denetimine girdiği takdirde etik kaygıların yerini muhafazakâr bir ahlakçılık alabilir, bu da seçkinler için daha çok dokunulmazlık anlamına gelecek.

1 Ağustos 2011 tarihli Radikal Hayat'ta yayımlanan yazı.

Dink's murderer sentenced to 22 years

2011-07-27T15:02:00.000+03:00

The Turkish-Armenian editor’s assassin has been imprisoned, but questions about wider plot remain. Kaya Genç reports.

Arguably the biggest criminal case of the last decade in Turkey came to a dramatic end on Monday.

Ogün Samast, the 21-year-old murderer of Turkish Armenian journalist Hrant Dink was found guilty and sentenced to 22 years and 10 months in prison, after the court heard a defense that pointed to collaborators including the media and other figures that might have controlled him.

Samast attested to having a poor education and, admitting that it was a mistake to kill Dink, said he was acting under influence.

“Where else could I learn about his newspaper, his treason — where else could I learn about Hrant Dink if not for those articles in the nationalist media,” he said, referring to the fervently nationalist headlines and columns that appeared in Turkish media’s notoriously right wing mainstream press. “They are also killers, killers of the conscience.”

But at the end of the day it was Samast’s hand that pulled the trigger on 19 January, 2007, in front of Dink’s newspaper in the heart of İstanbul. He will serve a decade in prison for “planned homicide” and “possession of an unlicensed weapon.”

Dink family lawyer Fethiye Çetin welcomed the decision, pointing to the fact that 21 years and 6 months in prison is close to the maximum sentence for this offence, which is 24 years. But Samast might actually be released as early as 2023, as he had already served four years in prison, and a special section of the penal code reduces his sentence by one third. If a separate case about his role in a terrorist cell comes to nothing, then Samast is looking at 10 years and 8 months prison time. As he had been 17 years of age when he murdered Dink, Samast was tried in a juvenile court, which influenced the outcome of his case. Had he been a year older when the murder took place, the sentence would have been much longer.

This will not be the last time we see Samast in a courtroom. There is another case where he will be tried for being a member of a terrorist organisation that plotted the attack. For this charge, on which he is being tried alongside with Yasin Hayal and Erhan Tuncel, Samast faces eight to 18 years in jail. On Monday, Çetin told the NTV news channel that the Dink family are expecting 11 years of imprisonment for Samast from this separate terror case.

The news came as a shock to Samast’s family in the northern city of Trabzon, who had anticipated a much more lenient sentence. Other figures also awaited for the outcome eagerly. In a third case about the Dink murder which focuses on the alleged negligence in preventing the event, Trabzon Gendarmerie Commander Ali Öz and Gendarmerie Intelligence Unit Director Metin Yıldız are being tried. Some columnists complained about a lack of focus and integrity between those three cases that might actually form one case — some minute details might become significant when compared to details from other cases. President Abdullah Gül, who said last year that “necessary precautions” to prevent the assassination of Hrant Dink had not been taken, has appointed a committee with special powers to investigate state involvement in the murder. In order to see the big picture behind the Dink murder, we will have to wait for a little longer.

This article was published in Index on Censorship's web site.